Khi người thân lơ mơ, run, vã mồ hôi, hãy đo đường máu đầu ngón tay ngay nếu có máy: rửa và lau khô tay người bệnh, chích cạnh đầu ngón, lấy giọt đầu đủ to, đọc kết quả kèm đơn vị. Con số thấp cần xử trí ngay theo hướng dẫn đã được dặn; người không tỉnh thì gọi 115 trước.
Não sống nhờ đường trong máu. Khi đường tụt thấp, não là cơ quan chịu ảnh hưởng sớm: bứt rứt, run, vã mồ hôi, nói lắp, lẫn lộn, rồi lơ mơ và co giật. Khi đường lên rất cao kéo dài, người bệnh mất nước nặng và cũng có thể lơ mơ dần. Đo đường máu tại nhà là một trong số ít phép đo cho ra kết quả trong vài giây và thay đổi được việc người nhà làm tiếp theo.
Ai nên đo đường máu khi thấy lơ mơ
Phép đo này đặc biệt cần trong các trường hợp:
- Người đang điều trị tiểu đường bằng thuốc uống hoặc tiêm, nhất là thuốc có nguy cơ gây hạ đường máu.
- Người tiểu đường vừa bỏ bữa, ăn ít, nôn, tiêu chảy, hoặc vận động nhiều hơn thường.
- Người cao tuổi bệnh thận, ăn kém kéo dài.
- Người vừa uống nhiều rượu mà không ăn.
- Bất cứ ai lơ mơ, vã mồ hôi lạnh, run tay mà chưa rõ lý do, nếu trong nhà có máy đo.
Với người không có tiểu đường và không có yếu tố nào trên, hạ đường máu ít gặp hơn. Nhưng khi đã có máy trong nhà, đo mất chưa tới một phút và loại trừ được một nguyên nhân có thể xử lý ngay.
Đo đường máu đầu ngón tay từng bước
Lơ mơ làm người nhà cuống, dễ bỏ bước. Làm theo thứ tự này:
- Nếu người bệnh không đáp lời gọi, gọi 115 trước, đặt nằm nghiêng an toàn, rồi mới đo.
- Rửa tay người bệnh bằng nước ấm và xà phòng, lau thật khô. Dính đường từ hoa quả, bánh kẹo trên ngón tay có thể cho số cao giả.
- Lắp que thử vào máy, kiểm tra que còn hạn và lọ que vẫn đóng kín từ trước.
- Chích vào cạnh bên của đầu ngón tay, không chích giữa đầu ngón. Ngón giữa hoặc ngón áp út thường dùng.
- Để giọt tự hình thành, có thể vuốt nhẹ từ gốc ngón ra đầu. Không nặn mạnh ngay sát chỗ chích vì dịch mô lẫn vào làm sai kết quả.
- Chạm mép que vào giọt, chờ máy đếm và đọc kết quả. Đọc cả đơn vị hiện trên máy.
- Ghi lại giờ đo và con số, rồi xử trí theo mục dưới.
Nếu tay người bệnh lạnh tái, lấy giọt khó, xoa ấm bàn tay trước. Ở người đang sốc, da lạnh, số đo đầu ngón có thể không chính xác; đó lại là lý do gọi cấp cứu, không phải lý do đo đi đo lại.
Đọc con số: hai đơn vị và các khoảng tham khảo
Máy ở Việt Nam có thể hiện mmol/L hoặc mg/dL. Đổi nhanh: mg/dL chia khoảng 18 ra mmol/L. Các ngưỡng dưới là mốc tham khảo phổ biến; người đang điều trị có mục tiêu riêng do bác sĩ đặt:
| Kết quả | mmol/L (tham khảo) | mg/dL (tham khảo) | Việc người nhà làm |
|---|---|---|---|
| Hạ đường máu | Dưới khoảng 3,9 | Dưới khoảng 70 | Xử trí ngay theo hướng dẫn đã được dặn nếu người bệnh tự nuốt được |
| Hạ đường máu nặng hơn | Dưới khoảng 3,0 | Dưới khoảng 54 | Như trên, theo dõi sát; không tỉnh hoặc không nuốt được thì gọi 115 |
| Khoảng thường gặp lúc đói ở người không tiểu đường | Khoảng 3,9–5,5 | Khoảng 70–100 | Tìm nguyên nhân lơ mơ khác |
| Cao | Trên khoảng 13,9 | Trên khoảng 250 | Báo bác sĩ trong ngày; kèm lơ mơ, nôn, thở nhanh thì gọi 115 |
| Máy báo quá ngưỡng đo cao | Máy không hiện số | Máy không hiện số | Gọi 115 nếu người bệnh lơ mơ |
Con số là mốc giúp hành động nhanh, không phải chẩn đoán. Bác sĩ vẫn cần biết diễn biến trước và sau khi xử trí.
Việc làm ngay sau khi có kết quả
Mỗi kết quả dẫn tới một việc khác nhau:
Khi đường máu thấp và người bệnh còn nuốt được
Cho dùng một lượng đường hấp thu nhanh theo đúng hướng dẫn mà bác sĩ hoặc điều dưỡng đã dặn người bệnh tiểu đường từ trước, thường là nước đường, nước hoa quả hoặc vài viên kẹo ngọt. Dùng đúng lượng đã được dặn, rồi đo lại sau khoảng mười lăm phút. Khi đường đã lên và người bệnh tỉnh hẳn, cho ăn một bữa nhẹ có tinh bột nếu chưa tới bữa chính.
Khi đường máu thấp và người bệnh không nuốt được
Không đổ nước đường vào miệng. Gọi 115, đặt nằm nghiêng, theo dõi thở. Nếu bác sĩ đã kê sẵn thuốc cấp cứu hạ đường máu và người nhà đã được hướng dẫn dùng, làm theo hướng dẫn ấy.
Khi đường máu bình thường
Lơ mơ có nguyên nhân khác. Đo tiếp các sinh hiệu còn lại và đánh giá mức tỉnh táo như ở bài đánh giá nhanh mức độ tỉnh táo.
Khi đường máu cao
Cho uống nước lọc nếu người bệnh tỉnh và nuốt được, không tự tiêm thêm hay uống thêm thuốc hạ đường nếu chưa có hướng dẫn rõ từ bác sĩ. Báo bác sĩ, kèm các số đo khác.
Lỗi đo hay gặp khiến số sai
Khi số đo không khớp với tình trạng người bệnh, nghĩ tới các lỗi này và đo lại một lần ở ngón khác:
Tay dính đường hoặc dính cồn chưa khô. Cho số cao giả hoặc sai lệch.
Que thử để ngoài lọ, quá hạn, bị ẩm. Que hỏng cho số không đáng tin, có khi báo lỗi.
Giọt quá nhỏ hoặc chấm hai lần. Máy đời mới thường báo lỗi; máy cũ có thể vẫn ra số sai.
Nặn mạnh đầu ngón. Dịch mô pha loãng giọt, số thường thấp giả.
Máy để nơi nóng, như cốp xe máy. Nhiệt độ ảnh hưởng que thử và cảm biến.
Nhầm đơn vị. Đọc 5,5 mmol/L thành 55 mg/dL là đi từ bình thường sang hạ đường máu trên giấy. Luôn chép kèm đơn vị.
Đường máu chỉ là một mảnh của bức tranh
Người lơ mơ có đường máu thấp đã được nâng lên mà vẫn chưa tỉnh lại sau một khoảng thời gian ngắn cần được đưa đi viện, vì có thể có nguyên nhân khác chồng lên hoặc hạ đường máu kéo dài, nhất là với một số thuốc tác dụng lâu.
Người nhà cũng nên tập đo khi người bệnh còn khoẻ. Lần đầu cầm máy trong lúc cuống là lúc dễ lắp ngược que, chích không đủ sâu, đọc nhầm đơn vị. Một buổi tập dưới sự hướng dẫn của điều dưỡng ở phòng khám tiểu đường, hoặc tự đo cho chính mình vài lần, giúp tay quen việc để khi cần chỉ còn phải nghĩ đến người bệnh.
Ngay cả khi người bệnh đã tỉnh hẳn sau khi xử trí, đợt hạ đường máu vẫn cần được báo bác sĩ điều trị tiểu đường. Có thể phác đồ cần điều chỉnh, và việc điều chỉnh thuộc về bác sĩ chứ không phải người nhà tự giảm thuốc.
Với người cao tuổi vừa lơ mơ vừa có sốt, ho, tiểu buốt, đường máu cao có thể là hậu quả của nhiễm trùng. Khi đó cần đưa đi khám để tìm nhiễm trùng, xem thêm cách chuẩn bị ở bài người già bỗng lú lẫn.
Khi nào đi khám, khi nào gọi cấp cứu 115
Gọi 115 ngay khi:
- Người bệnh không đáp lời gọi, co giật, hoặc không nuốt được.
- Đường máu thấp không lên sau hai lần xử trí theo hướng dẫn, hoặc người bệnh không tỉnh lại dù đường đã lên.
- Đường máu rất cao hoặc máy không hiện số vì quá ngưỡng, kèm lơ mơ, nôn, thở nhanh sâu, hơi thở có mùi trái cây.
- Lơ mơ kèm yếu nửa người, méo miệng, dù đường máu thế nào.
Đi khám trong ngày khi đã có một đợt hạ đường máu dù đã xử trí ổn, khi đường máu cao kéo dài nhiều lần đo, hoặc khi người bệnh ốm, nôn, bỏ ăn mà vẫn đang dùng thuốc tiểu đường như thường.
Câu hỏi thường gặp
Đường máu bao nhiêu thì được coi là hạ đường huyết?
Mốc tham khảo phổ biến là dưới khoảng 3,9 mmol/L, tương đương khoảng 70 mg/dL. Dưới khoảng 3,0 mmol/L hay 54 mg/dL là mức nặng hơn. Bác sĩ có thể đặt ngưỡng riêng cho từng người.
Máy đo đường huyết hiện mg/dL thì đổi sang mmol/L thế nào?
Lấy số mg/dL chia khoảng 18. Ví dụ 90 mg/dL tương đương khoảng 5 mmol/L. Khi ghi sổ hay báo bác sĩ luôn ghi kèm đơn vị để tránh nhầm.
Người tiểu đường lơ mơ có nên cho uống nước đường ngay không?
Nếu người bệnh còn tự nuốt được và không đo được đường máu ngay, cho đường theo hướng dẫn đã được dặn thường an toàn hơn chờ đợi. Nếu không nuốt được thì không đổ vào miệng mà gọi 115.
Vì sao rửa tay trước khi đo đường máu lại quan trọng?
Đường từ hoa quả, bánh kẹo dính trên ngón tay có thể làm kết quả cao giả, che mất tình trạng hạ đường máu. Lau khô sau khi rửa vì nước còn đọng làm loãng giọt máu.
Người không bị tiểu đường có cần đo đường máu khi lơ mơ không?
Hạ đường máu ít gặp hơn ở người không tiểu đường, nhưng nếu trong nhà có máy, đo nhanh giúp loại trừ một nguyên nhân xử lý được ngay. Không có máy thì không trì hoãn việc gọi cấp cứu hay đi khám.
Máy không hiện số mà báo quá ngưỡng cao thì làm gì?
Kiểm tra tay đã rửa sạch và đo lại ở ngón khác. Nếu vẫn báo quá ngưỡng và người bệnh lơ mơ, nôn, thở nhanh, gọi 115. Nếu người bệnh tỉnh táo, báo bác sĩ ngay trong ngày.