Ở người sa sút trí tuệ không còn tự báo đau, người chăm nhìn vào năm dấu hiệu: hơi thở, tiếng kêu rên, nét mặt, dáng người cử động, và việc dỗ dành có làm dịu được không. Thay đổi hành vi mới xuất hiện như kích động, từ chối ăn, nằm co một chỗ cũng thường là cách cơn đau lộ ra.
Người bệnh ở giai đoạn này vẫn đau như mọi người: viêm khớp, táo bón, loét tì đè, răng sâu, gãy xương sau một cú ngã nhẹ. Cái khác là họ không tìm được từ, không chỉ được chỗ, hoặc quên mất mình vừa đau. Cơn đau không được nhận ra thường bị hiểu nhầm thành “bệnh lẫn nặng thêm”, và đôi khi bị xử lý bằng thuốc an thần thay vì tìm chỗ đau.
Năm mục quan sát và cách chấm
Bệnh viện và nhà dưỡng lão nhiều nơi dùng một thang quan sát năm mục dành cho người sa sút trí tuệ nặng, thường gọi theo chữ viết tắt tiếng Anh là PAINAD. Mỗi mục 0 đến 2 điểm:
| Mục | 0 điểm | 1 điểm | 2 điểm |
|---|---|---|---|
| Hơi thở (không tính lúc nói) | Bình thường | Thỉnh thoảng thở khó nhọc, có lúc thở nhanh ngắn | Thở khó nhọc, ồn, nhanh, kéo dài |
| Tiếng kêu | Không có | Thỉnh thoảng rên, nói giọng than vãn | Kêu gọi liên tục, rên to, khóc |
| Nét mặt | Bình thường hoặc mỉm cười | Buồn, sợ hãi, cau mày | Nhăn nhó |
| Dáng người | Thả lỏng | Căng cứng, đi lại bồn chồn, không yên | Cứng đờ, nắm chặt tay, co gối, đẩy người khác ra, đánh |
| Dỗ được không | Không cần dỗ | Dịu đi khi được nói chuyện, chạm vào | Không dỗ được, không làm dịu được |
Tổng 0–10. Cách hiểu tham khảo: 1–3 đau nhẹ, 4–6 đau vừa, 7–10 đau nặng. Thang không chẩn đoán đau ở đâu, nó chỉ giúp người chăm nhận ra và ghi lại một cách nhất quán.
Chấm theo thời điểm nào
Người lẫn có thể yên khi nằm và chỉ đau khi bị di chuyển. Muốn bắt được, cần quan sát ở hai thời điểm:
- Lúc nghỉ: quan sát khoảng năm phút khi người bệnh ngồi hoặc nằm yên, không có ai làm gì với họ.
- Lúc chăm sóc: khi thay quần áo, tắm lau, xoay trở, đỡ đứng dậy. Đây là lúc đau khớp, đau lưng, loét tì đè lộ ra rõ nhất.
- Ghi hai con số riêng, kèm hoạt động lúc chấm, ví dụ “nghỉ 1, khi lật người 5, nhăn mặt khi chạm hông trái”.
- Lặp lại vào cùng thời điểm mỗi ngày trong vài ngày để thấy xu hướng.
- Sau mỗi biện pháp giảm đau theo hướng dẫn của bác sĩ, chấm lại để biết có hiệu quả không.
Vị trí người bệnh né tránh, che chắn, hoặc phản ứng khi được chạm vào là gợi ý quý giá về chỗ đau. Ghi rõ “nhăn mặt khi chạm gối phải” giúp bác sĩ khám đúng chỗ.
Thay đổi hành vi có thể là đau
Người chăm quen biết người bệnh nhất, nên những thay đổi sau đáng được nghĩ tới đau trước khi nghĩ tới bệnh lẫn nặng thêm:
Kích động mới xuất hiện hoặc nặng hơn. La hét, đánh người chăm khi được tắm, đi lại không ngừng.
Từ chối ăn, ngậm thức ăn không nuốt. Có thể do đau răng, loét miệng, răng giả cọ xát, hoặc đau bụng.
Thu mình, nằm im, không còn hứng thú. Kiểu thay đổi lặng lẽ, dễ bị bỏ qua nhất.
Không chịu đứng hoặc đi như mọi ngày. Gợi ý đau chân, đau hông, có khi là gãy xương sau một cú ngã không ai thấy.
Ngủ kém, thức dậy kêu la ban đêm. Đau thường rõ hơn về đêm khi không còn gì làm người bệnh xao lãng.
Sờ tay hoặc che một vùng cơ thể. Sờ bụng, giữ đầu gối, kéo tai.
Danh sách tìm chỗ đau khi người bệnh không chỉ được
Khi thấy điểm quan sát tăng hoặc hành vi thay đổi, đi lần lượt từ đầu đến chân trước khi báo bác sĩ. Đây không phải để tự chẩn đoán mà để báo thông tin cụ thể:
Miệng và răng
Soi miệng bằng đèn: răng lung lay, lợi sưng, vết loét, răng giả không còn vừa.
Da
Xem vùng xương cùng, gót chân, hông, bả vai, nơi tì đè khi nằm lâu. Vùng da đỏ không mất khi ấn là dấu hiệu sớm của loét tì đè.
Bụng và đại tiểu tiện
Mấy ngày chưa đi ngoài, bụng có căng không, đi tiểu ít, tiểu rỉ. Táo bón và bí tiểu là hai nguyên nhân gây khó chịu rất hay gặp và dễ bị quên.
Khớp và chân tay
So sánh hai bên: có bên nào sưng, nóng, ngắn hơn, xoay ra ngoài bất thường sau ngã không.
Tai và mắt
Kéo tai, dụi mắt liên tục.
Đau ở người lẫn đi cùng các sinh hiệu khác thế nào
Đau có thể làm mạch nhanh, thở nhanh, huyết áp nhích lên, nhưng ở người cao tuổi phản ứng này thường yếu, không thể dựa vào nó. Ngược lại, người lẫn mà bỗng lẫn hơn trong vài ngày kèm sốt, thở nhanh, tiểu ít thì nhiều khả năng có nhiễm trùng hoặc vấn đề cấp tính khác, không chỉ là đau. Cách chuẩn bị số đo cho tình huống ấy được hướng dẫn ở bài người già bỗng lú lẫn.
Tình huống người chăm hay gặp: bà đã lẫn nhiều năm, vẫn ngồi xem ti vi yên ổn, tuần này bỗng đẩy tay con khi được thay áo, ăn ít đi, đêm rên. Điểm quan sát lúc nghỉ 1, lúc thay áo 6, bà giữ chặt vai phải. Một dòng ghi như vậy giúp bác sĩ nghĩ ngay tới vai, chứ không phải tăng thuốc an thần cho “bệnh lẫn”.
Với người còn nói được ít nhiều, vẫn nên hỏi trực tiếp bằng câu ngắn, có hoặc không: “Bà có đau không?”, “Đau ở đây à?” trong khi chạm nhẹ. Nhiều người lẫn vừa vẫn trả lời được câu đơn giản, đáng tin hơn ta nghĩ. Thang bằng lời gồm vài mức như ở bài thang điểm đau tự chấm đôi khi vẫn dùng được.
Những việc nên và không nên
Nên giữ một người chấm quen. Cùng một người, cùng một thời điểm, điểm sẽ ổn định hơn.
Nên ghi lại cả những ngày bình thường. Biết mức nền của người bệnh thì mới nhận ra lúc tăng.
Không tự cho thuốc an thần, thuốc ngủ để người bệnh bớt la. Che mất cơn đau, tăng nguy cơ ngã, sặc, lú lẫn thêm.
Không tự cho thuốc giảm đau theo điểm số. Người già thường dùng nhiều thuốc cùng lúc, nguy cơ tương tác cao. Báo bác sĩ để được chỉ định.
Mang thông tin gì khi đưa người bệnh đi khám
Người sa sút trí tuệ thường bồn chồn hơn ở nơi lạ, có khi lại im lặng hẳn khi gặp bác sĩ, nên khám xong có thể chưa thấy gì. Phần quan sát của người chăm ở nhà giúp bù khoảng trống ấy.
Chuẩn bị một tờ giấy ghi: mức sinh hoạt bình thường của người bệnh trước đợt này, thay đổi hành vi bắt đầu từ ngày nào, điểm quan sát lúc nghỉ và lúc chăm sóc trong vài ngày gần đây, vùng cơ thể người bệnh né tránh khi được chạm, ngày đại tiện gần nhất, các cú ngã nếu có, và danh sách thuốc đang dùng kể cả thuốc mới thêm.
Nếu được, để người chăm hằng ngày đi cùng thay vì một người thân ít gặp. Người chăm quen là người trả lời được những câu như “bình thường bà có tự đứng dậy được không”, “bà có hay kêu ở vai này từ trước không”.
Khi nào đi khám, khi nào gọi cấp cứu 115
Gọi 115 ngay khi:
- Người bệnh đau kèm khó thở, môi tím, vã mồ hôi, da lạnh.
- Bỗng không gọi dậy được, hoặc lơ mơ nặng hơn hẳn.
- Sau ngã không đứng được, chân ngắn lại hoặc xoay ra ngoài, đau nhiều khi cử động hông.
- Đau bụng dữ dội, bụng cứng, nôn liên tục.
- Yếu nửa người, méo miệng, co giật.
Đi khám trong ngày khi điểm quan sát từ mức vừa trở lên kéo dài, khi có hành vi mới không rõ lý do, khi bỏ ăn uống quá một ngày, hoặc khi phát hiện vết loét tì đè. Mang theo tờ ghi điểm quan sát và danh sách thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Người bị lẫn có cảm thấy đau không?
Có. Người sa sút trí tuệ vẫn cảm nhận đau, chỉ là khó diễn đạt, khó chỉ chỗ hoặc quên mình vừa đau. Vì vậy đau ở nhóm này dễ bị bỏ sót và cần được quan sát chủ động.
Người già lẫn bỗng la hét, đánh người khi tắm có phải do đau không?
Có thể. Kích động mới xuất hiện khi được tắm, thay áo, xoay trở thường gợi ý đau khớp, đau lưng hoặc loét tì đè. Nên quan sát lúc chăm sóc và báo bác sĩ thay vì nghĩ ngay là bệnh lẫn nặng hơn.
Thang PAINAD là gì?
Là thang quan sát năm mục gồm hơi thở, tiếng kêu, nét mặt, dáng người và khả năng dỗ, mỗi mục 0 đến 2 điểm, dùng cho người sa sút trí tuệ nặng không tự báo đau được.
Người già lẫn không chịu ăn có thể do đau không?
Có thể do đau răng, loét miệng, răng giả không vừa hoặc đau bụng, táo bón. Hãy soi miệng, xem đại tiện mấy ngày qua và báo bác sĩ nếu bỏ ăn kéo dài.
Có nên cho người lẫn uống thuốc ngủ khi cứ rên la ban đêm?
Không nên tự cho. Rên la ban đêm có thể là đau. Thuốc ngủ che mất cơn đau và tăng nguy cơ ngã, sặc. Báo bác sĩ để tìm nguyên nhân và có hướng xử trí phù hợp.
Bao lâu nên chấm điểm đau cho người lẫn một lần?
Ít nhất mỗi ngày một hai lần vào cùng thời điểm, gồm lúc nghỉ và lúc chăm sóc, cùng với mỗi khi có hành vi thay đổi hay sau khi dùng biện pháp giảm đau.