Nhiệt độ đo ở nách thường thấp nhất, miệng cao hơn nách chừng nửa độ, tai và hậu môn lại cao hơn miệng chừng nửa độ nữa; trán thì dao động nhiều nhất, tùy loại máy và môi trường. Đó là các khoảng chênh tham khảo trong sách giáo khoa, không phải hằng số để cộng trừ.
Câu hỏi “đo chỗ nào chuẩn nhất” xuất hiện mỗi khi hai người trong nhà đo cùng một đứa trẻ, một người nói ba mươi bảy rưỡi, người kia nói ba mươi tám. Thường cả hai đều đo đúng, chỉ là đo hai chỗ khác nhau. Hiểu vì sao các vị trí lệch nhau giúp bạn đọc con số bình tĩnh hơn và báo lại cho bác sĩ chính xác hơn.
Nhiệt độ lõi và nhiệt độ vỏ: gốc của mọi chênh lệch
Cơ thể giữ cho phần lõi, gồm não, tim, phổi, gan và các tạng trong bụng, ở một mức nhiệt khá ổn định. Phần vỏ, gồm da, mỡ dưới da và tay chân, được dùng như bộ tản nhiệt: khi nóng thì mạch máu dưới da giãn ra để thải nhiệt, khi lạnh thì co lại để giữ nhiệt cho lõi. Vì thế nhiệt độ da thay đổi theo phòng lạnh hay nóng, quạt thổi hay không, trong khi lõi gần như đứng yên.
Mọi vị trí đo tại nhà đều là cách ước đoán nhiệt độ lõi từ bên ngoài. Vị trí nào càng gần lõi, càng ít bị không khí chạm vào thì càng sát với lõi. Hậu môn và màng nhĩ gần lõi nhất. Miệng khép kín dưới lưỡi ở mức trung gian. Nách là nếp da, chỉ thành túi kín khi khép tay. Trán là da trần phơi ra ngoài, máy phải dùng thuật toán để tính ngược về nhiệt độ lõi.
Khoảng chênh tham khảo giữa các vị trí đo
Lấy nhiệt độ miệng làm mốc giữa, các khoảng dưới đây là con số hay gặp trong tài liệu điều dưỡng. Mỗi người, mỗi máy và mỗi lần đo có thể khác.
| Vị trí | So với nhiệt độ miệng | Mức độ ổn định |
|---|---|---|
| Hậu môn | Cao hơn khoảng 0,3 đến 0,6 độ | Ổn định nhất, sát lõi; thường dùng cho trẻ rất nhỏ theo hướng dẫn của nhân viên y tế |
| Tai (màng nhĩ) | Cao hơn khoảng 0,3 đến 0,6 độ | Nhanh, sát lõi nếu đặt đúng; dễ sai khi ống tai cong, có ráy |
| Miệng (dưới lưỡi) | Mốc so sánh | Khá tin cậy ở người lớn biết ngậm đúng; bị ảnh hưởng bởi ăn uống, thở miệng |
| Nách | Thấp hơn khoảng 0,3 đến 0,6 độ, có khi hơn | Dễ làm, nhưng dễ ra thấp nếu nách ướt hoặc tay không khép |
| Trán (hồng ngoại) | Dao động, phụ thuộc máy và môi trường | Nhanh, không chạm, nhưng nhạy với mồ hôi, gió, vừa từ ngoài vào |
Hãy để ý cột cuối: điều quan trọng không chỉ là chênh bao nhiêu mà là vị trí đó dễ sai ở điểm nào. Con số ở nách thấp hơn tai một độ có thể hoàn toàn do đo nách sai, chứ không phải chênh lệch sinh lý. Cách đo nách cho kín được hướng dẫn kỹ ở bài đo nhiệt độ ở nách thế nào cho đúng.
Vì sao không nên tự quy đổi rồi ghi lại
Các tài liệu cộng trừ không giống nhau
Có nơi viết cộng nửa độ cho nách, có nơi cộng một độ, có nơi đưa hẳn ngưỡng sốt riêng cho từng vị trí thay vì quy đổi. Nếu người nhà mỗi người cộng một kiểu, sổ theo dõi sẽ có những con số không biết đã cộng hay chưa.
Quy đổi che mất thông tin
Khi bạn ghi “ba mươi tám độ” sau khi đã cộng từ ba mươi bảy rưỡi ở nách, bác sĩ đọc vào sẽ tưởng đó là số đo trực tiếp. Họ có thể đánh giá khác đi, nhất là khi đối chiếu với số đo ở cơ sở y tế. Ghi số thật kèm vị trí là cách giữ nguyên thông tin.
Cách ghi gọn mà đủ
Mẫu đơn giản: giờ đo, vị trí, con số, ghi chú ngắn. Ví dụ “14 giờ, nách, 37,8 độ, vừa ngủ dậy, có run”. Chỉ một dòng như vậy giúp người khác đọc lại chính xác.
Khi hai vị trí cho hai con số vênh nhau quá nhiều
Đo lại vị trí cho số thấp hơn trước. Sai số do thao tác hầu như luôn kéo số xuống: nách hở, nhiệt kế miệng đặt nông, máy tai không chạm sâu, máy trán gặp mồ hôi. Hiếm khi thao tác sai làm số cao lên, trừ khi vừa uống nước nóng hay vừa ủ chăn kín.
Kiểm điều kiện trước lúc đo. Người vừa ở ngoài trời lạnh vào, vừa tắm, vừa uống nước đá, vừa nằm nghiêng đè lên một bên tai: mỗi tình huống làm lệch một vị trí cụ thể. Chờ đủ thời gian rồi đo lại.
Ưu tiên vị trí gần lõi hơn khi thao tác đều chuẩn. Nếu đo cẩn thận cả hai chỗ mà vẫn chênh, con số ở tai hoặc miệng thường phản ánh nhiệt độ lõi sát hơn nách hay trán.
Ghi cả hai, đừng chọn một. Khi đi khám, nói rõ “đo nách được ba mươi bảy rưỡi, đo tai được ba mươi tám rưỡi, cách nhau năm phút”. Thông tin đó có ích hơn một con số đã chọn lọc.
Chọn vị trí đo theo người và hoàn cảnh
Không có vị trí tốt nhất cho mọi người. Một vài gợi ý thường dùng trong gia đình:
- Người lớn tỉnh táo, mũi thông: miệng là lựa chọn tốt, hoặc tai nếu nhà có máy đo tai.
- Người lớn đang khó thở, thở bằng miệng, vừa nôn: tránh đo miệng, chọn tai hoặc nách.
- Trẻ biết hợp tác, trên vài tuổi: tai hoặc nách; đo miệng chỉ khi trẻ đủ lớn để ngậm yên và không cắn.
- Trẻ rất nhỏ: nách là cách an toàn nhất tại nhà; các cách khác nên làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
- Người già lú lẫn, khó hợp tác: tai hoặc nách; tránh đặt que vào miệng vì có thể cắn.
- Sàng lọc nhanh nhiều người: máy đo trán tiện, nhưng ai có số cao nên được đo lại bằng vị trí khác.
Đã chọn rồi thì giữ nguyên vị trí đó trong suốt đợt theo dõi. Một chuỗi số đo cùng chỗ cho thấy xu hướng lên xuống rõ hơn nhiều so với các con số đo lung tung mỗi lần một nơi.
Ngưỡng sốt khác nhau theo vị trí đo
Vì các vị trí chênh nhau, ngưỡng gọi là sốt cũng khác nhau theo chỗ đo. Nhiều tài liệu lấy mức khoảng ba mươi tám độ ở hậu môn, tai hoặc trán; mức thấp hơn một chút cho miệng và thấp hơn nữa cho nách. Đây là mốc tham khảo, bác sĩ có thể chỉ dẫn mốc riêng cho từng người, nhất là người có bệnh nền.
Điều này cũng giải thích một tình huống hay gặp: nhà trẻ đo trán thấy ba mươi bảy rưỡi, gọi phụ huynh đón; về nhà đo nách được ba mươi bảy, cha mẹ nghĩ cô giáo đo nhầm. Có thể không ai sai cả, chỉ là hai vị trí khác nhau và thời điểm khác nhau.
Khi nào cần đi khám, khi nào gọi 115
Chênh lệch giữa các vị trí là chuyện kỹ thuật đo, không phải dấu hiệu bệnh. Nhưng nếu bạn phải đo nhiều chỗ vì người bệnh trông mệt, hãy nhớ rằng vẻ ngoài và hành vi của người bệnh nói nhiều hơn con số. Trẻ nhỏ li bì, bỏ bú, người lớn sốt kéo dài nhiều ngày, người có bệnh nền nặng có thân nhiệt bất thường thì nên đi khám, dù các vị trí đo cho kết quả vênh nhau.
Gọi 115 khi có khó thở rõ, tím môi, co giật, lơ mơ không đánh thức được, hoặc người lạnh ngắt, da tái và lả dần. Lúc đó không cần đo thêm vị trí nào nữa.
Câu hỏi thường gặp
Đo nhiệt độ ở đâu chính xác nhất tại nhà?
Vị trí gần lõi cơ thể như tai hoặc miệng thường sát hơn nách và trán, với điều kiện đo đúng kỹ thuật. Tuy vậy, một vị trí dễ làm được đo đúng và đều đặn vẫn đáng tin hơn vị trí khó mà đo sai.
Nhiệt độ ở tai cao hơn ở nách bao nhiêu?
Theo tài liệu tham khảo, tai thường cao hơn nách khoảng nửa độ đến một độ. Nếu chênh nhiều hơn, nên kiểm lại thao tác đo ở cả hai chỗ trước khi kết luận.
Có cần đổi nhiệt độ nách sang nhiệt độ miệng không?
Không cần. Ghi đúng con số đo được kèm vị trí đo là đủ. Nhân viên y tế sẽ đọc con số theo vị trí, còn tự quy đổi dễ làm sai lệch sổ theo dõi.
Máy đo trán và máy đo tai cho hai số khác nhau thì tin cái nào?
Thường tin máy đo tai hơn nếu đặt đúng, vì tai gần lõi hơn và ít chịu ảnh hưởng của mồ hôi, gió. Có thể đo thêm ở miệng hoặc nách để đối chiếu.
Ngưỡng sốt ở nách có thấp hơn ở tai không?
Có. Vì nách vốn thấp hơn, ngưỡng sốt khi đo nách thường được đặt thấp hơn một chút so với tai hay hậu môn. Mốc cụ thể nên theo tài liệu hướng dẫn hoặc chỉ dẫn của bác sĩ.
Đo cùng một vị trí suốt đợt ốm có cần không?
Rất nên. Một chuỗi số đo cùng chỗ, cùng máy cho thấy xu hướng lên xuống rõ ràng, giúp bác sĩ đánh giá diễn biến tốt hơn nhiều so với các số đo mỗi lần một nơi.