Hạ thân nhiệt là khi nhiệt độ lõi cơ thể xuống dưới khoảng ba mươi lăm độ. Mức nhẹ thường run nhiều, nói lắp, tay vụng; mức nặng hơn thì hết run dù vẫn lạnh, lơ mơ, thở chậm. Việc cần làm ngay là đưa vào chỗ ấm, thay đồ ướt, ủ ấm thân mình từ từ, và gọi 115 khi người bệnh lơ mơ hoặc hết run.
Ở nước ta, hạ thân nhiệt hay gặp hơn nhiều người nghĩ: người già sống một mình trong đợt rét đậm rét hại ở miền núi phía Bắc, người đi rẫy ướt mưa cả ngày, người say rượu nằm ngoài đường đêm lạnh, trẻ sơ sinh không được ủ đủ ấm, người bị đuối nước. Bài này đứng ở góc đo và nhận biết: nhìn dấu hiệu gì, đo được tới đâu, làm gì trong lúc chờ.
Cơ thể mất nhiệt theo những đường nào
Cơ thể mất nhiệt theo bốn đường: tỏa ra không khí xung quanh, truyền qua tiếp xúc với vật lạnh như nền đất hay đá, bị gió cuốn đi, và qua bay hơi nước trên da. Quần áo ướt là kẻ phá hoại lớn nhất, vì nước dẫn nhiệt tốt hơn không khí nhiều lần và bay hơi liên tục. Một người mặc đồ ướt ngồi trong gió nhẹ ở mười lăm độ có thể mất nhiệt nhanh hơn người mặc đồ khô ở nhiệt độ thấp hơn.
Người già sinh nhiệt kém, ít cảm thấy lạnh, ít cử động. Trẻ sơ sinh có diện tích da lớn so với cân nặng và lớp mỡ mỏng. Người say rượu bị giãn mạch ngoài da và không cảm nhận được cái lạnh. Đây là ba nhóm dễ bị hạ thân nhiệt mà không ai để ý.
Các mức hạ thân nhiệt và dấu hiệu nhận biết
Cách chia mức dưới đây theo nhiệt độ lõi, là khoảng tham khảo trong sách giáo khoa cấp cứu. Ở nhà thường không đo được chính xác nhiệt độ lõi, nên cột dấu hiệu quan trọng hơn cột con số.
| Mức | Nhiệt độ lõi tham khảo | Dấu hiệu thường thấy |
|---|---|---|
| Nhẹ | Khoảng 32 đến 35 độ | Run nhiều, da tái lạnh, tay vụng, nói hơi lắp, mạch và nhịp thở nhanh, vẫn tỉnh |
| Vừa | Khoảng 28 đến 32 độ | Run giảm hoặc hết, lú lẫn, buồn ngủ, nói không rõ, đi loạng choạng, mạch chậm lại |
| Nặng | Dưới khoảng 28 độ | Hết run, mê, đồng tử giãn, thở rất chậm, mạch rất yếu khó bắt, có thể ngừng tim |
Dấu hiệu chuyển mức đáng nhớ nhất là hết run mà người vẫn lạnh. Nhiều người nhà thở phào vì “hết run rồi”, trong khi đó lại là lúc cơ thể đã không còn sức sinh nhiệt.
Nhiệt kế ở nhà đo được tới đâu
Giới hạn của máy
Nhiều nhiệt kế điện tử gia đình chỉ đo trong một khoảng nhất định, đầu dưới thường quanh ba mươi hai độ, có máy cao hơn. Dưới mức đó máy có thể báo lỗi, hiện chữ báo thấp hoặc hiện con số thấp nhất của thang đo. Máy đo trán và đo tai lại càng kém tin cậy khi da và tai lạnh cóng.
Vị trí đo nào còn dùng được
Ở người bị lạnh, nách và trán gần như vô nghĩa vì da đã lạnh hơn lõi rất nhiều. Đo miệng cũng kém nếu người bệnh run hoặc lơ mơ. Tai còn cho một con số tham khảo nếu ống tai không bị gió lạnh. Cách đo tai được hướng dẫn ở bài đo nhiệt độ ở tai.
Vậy đo để làm gì
Đo để có một con số ghi lại cho nhân viên y tế, không phải để quyết định có gọi cấp cứu hay không. Quyết định đó dựa trên dấu hiệu. Một nhiệt kế báo ba mươi bốn độ ở người đang lơ mơ không có nghĩa là “chỉ hạ nhẹ” — rất có thể nhiệt độ lõi thấp hơn và máy không đo tới.
Việc làm trong lúc chờ cấp cứu
Với người hạ thân nhiệt từ mức vừa trở lên, hoặc bất kỳ ai đang lơ mơ, gọi 115 trước rồi làm các bước sau:
- Đưa người bệnh vào chỗ kín gió, khô ráo. Di chuyển nhẹ nhàng, giữ người nằm ngang, không để người bệnh tự đi lại hay gắng sức.
- Cởi bỏ quần áo ướt; nếu khó cởi thì cắt. Lau khô người.
- Đắp chăn khô, nhiều lớp, che cả đầu và cổ, chừa mặt. Lót chăn hoặc chiếu dưới lưng để cách nền lạnh.
- Làm ấm thân mình trước: ngực, nách, bẹn, cổ. Có thể dùng túi chườm ấm bọc khăn đặt ở những chỗ này, không áp trực tiếp lên da.
- Nếu người bệnh tỉnh táo, nuốt tốt, cho uống từng ngụm nước ấm có đường. Không cho người lơ mơ ăn uống.
- Theo dõi nhịp thở và mạch liên tục. Nếu người bệnh ngừng thở, không đáp ứng, làm theo hướng dẫn của tổng đài cấp cứu.
Câu báo mẫu khi gọi 115: “Có người già bị lạnh lâu trong nhà, giờ lơ mơ, hết run, người lạnh ngắt, thở chậm. Địa chỉ ở xã… thôn…”. Nói rõ người bệnh tỉnh hay không, còn run hay không.
Những việc không nên làm
Không xoa bóp mạnh tay chân. Máu lạnh ở tay chân dồn về tim đột ngột có thể gây rối loạn nhịp tim nguy hiểm ở người hạ thân nhiệt nặng.
Không ngâm vào nước nóng, không hơ lửa sát người. Làm ấm quá nhanh từ ngoài vào có thể gây tụt huyết áp và bỏng, vì da lạnh không cảm nhận được nóng.
Không cho uống rượu. Rượu giãn mạch ngoài da, tạo cảm giác ấm nhưng làm mất nhiệt nhanh hơn.
Không để người bệnh tự đi, tự đứng dậy. Gắng sức khi đang lạnh nặng có thể làm tim ngừng đập.
Không kết luận đã chết khi chưa có nhân viên y tế. Người hạ thân nhiệt nặng có thể trông như đã chết: mạch rất yếu, thở rất chậm. Vẫn tiếp tục ủ ấm và làm theo hướng dẫn cấp cứu cho tới khi có người chuyên môn.
Phòng hạ thân nhiệt cho người già và trẻ nhỏ trong đợt rét
Phần lớn ca hạ thân nhiệt trong nhà có thể phòng được bằng những việc rất đơn giản:
- Giữ phòng ngủ kín gió lùa, nhất là ban đêm; người già nên ngủ cùng phòng với người khác trong đợt rét.
- Mặc nhiều lớp mỏng thay vì một lớp dày; đội mũ, đi tất khi ngủ.
- Ăn đủ bữa, uống nước ấm; người già ăn kém trong đợt rét dễ bị lạnh hơn.
- Trẻ sơ sinh: giữ ấm đầu, ủ da kề da với mẹ, kiểm tra gáy hoặc lưng chứ không chỉ sờ bàn tay.
- Người đi làm ngoài trời: mang theo đồ khô để thay, không ngồi lâu trong quần áo ướt.
- Gọi điện hoặc ghé thăm người già sống một mình mỗi ngày trong đợt rét đậm.
Một con số thấp đo ở nhà không phải lúc nào cũng là hạ thân nhiệt. Cách phân biệt lỗi đo với thân nhiệt thấp thật có ở bài nhiệt độ cơ thể thấp hơn bình thường.
Khi nào cần đi khám, khi nào gọi 115
Người bị lạnh ở mức nhẹ, vẫn tỉnh táo, run, đã được làm ấm và hết run sau khi ấm lên, nói năng bình thường trở lại, thì có thể theo dõi tại nhà. Tuy vậy, người già, trẻ nhỏ, người có bệnh tim, đái tháo đường hoặc vừa uống rượu nhiều nên được đi khám sau đó để kiểm tra.
Gọi 115 khi người bị lạnh lơ mơ, lú lẫn, nói không rõ, hết run mà vẫn lạnh, thở chậm, mạch khó bắt, không đánh thức được, hoặc khi người bị đuối nước được vớt lên. Không tự chở người bệnh đi xa trên xe máy trong gió lạnh nếu có thể chờ xe cấp cứu. Nếu buộc phải tự chở, quấn chăn kín, che đầu, để người bệnh nằm hoặc ngồi tựa có người giữ, và đi tới cơ sở y tế gần nhất.
Câu hỏi thường gặp
Hạ thân nhiệt là bao nhiêu độ?
Sách giáo khoa thường gọi là hạ thân nhiệt khi nhiệt độ lõi dưới khoảng ba mươi lăm độ, chia nhẹ, vừa, nặng theo mức giảm. Ở nhà khó đo chính xác nhiệt độ lõi nên dấu hiệu quan trọng hơn con số.
Người bị lạnh hết run có phải là đỡ rồi không?
Chưa chắc. Nếu người đó vẫn lạnh, lơ mơ, nói không rõ thì hết run có thể là dấu hiệu nặng lên, cơ thể không còn sinh nhiệt. Cần gọi cấp cứu ngay.
Sơ cứu người bị hạ thân nhiệt thế nào?
Đưa vào chỗ ấm kín gió, cởi đồ ướt, lau khô, đắp chăn khô nhiều lớp, ủ ấm ngực, nách, bẹn trước. Người tỉnh thì cho uống nước ấm có đường. Gọi 115 nếu lơ mơ.
Có nên ngâm người bị lạnh vào nước nóng không?
Không nên. Làm ấm quá nhanh từ bên ngoài có thể gây tụt huyết áp, rối loạn nhịp tim và bỏng da. Ủ ấm từ từ bằng chăn khô và túi chườm ấm bọc khăn.
Nhiệt kế ở nhà có đo được hạ thân nhiệt không?
Chỉ một phần. Nhiều nhiệt kế gia đình không đo được dưới khoảng ba mươi hai độ, còn nách và trán rất kém tin cậy khi da lạnh. Hãy dựa vào dấu hiệu để quyết định gọi cấp cứu.
Người già bị lạnh trong nhà có dấu hiệu gì?
Người già thường ít than lạnh. Hãy để ý da tái lạnh cả ở thân mình, chậm chạp, nói lẫn lộn, buồn ngủ bất thường, đi đứng loạng choạng. Thấy những dấu hiệu này cần làm ấm ngay và gọi hỗ trợ.