Khi máy đo oxy báo số thấp bất thường, việc đầu tiên là nhìn người được đo chứ không phải nhìn máy: họ có khó thở, môi tím, lơ mơ không. Nếu có, gọi cấp cứu 115 ngay. Nếu người vẫn tỉnh, thở êm, nói chuyện bình thường, nhiều khả năng máy đo sai; làm ấm tay, đổi ngón, chờ đủ lâu rồi đo lại.
Phần lớn những lần “số tụt” ở người đang khoẻ là do phép đo, không phải do phổi. Nhưng cũng có những lần số thấp là thật, và việc lỡ mất vài chục phút vì mải đo đi đo lại có thể gây hại. Bài này đưa ra một trình tự kiểm tra ngắn, đủ để phân biệt hai trường hợp đó.
Nguyên tắc đầu tiên: người trước, máy sau
Con số trên màn hình chỉ là một tín hiệu. Người đang ngồi trước mặt bạn mới là thông tin đầy đủ nhất. Một người SpO2 hiện 86% nhưng đang xem tivi, nói cười, môi hồng, tay lạnh ngắt gần như chắc chắn là bị đo sai. Một người SpO2 hiện 91% nhưng phải ngồi chồm ra trước thở, nói vài chữ phải dừng lấy hơi thì dù con số chưa quá thấp, tình trạng đã đáng lo.
Vì vậy trước khi chạm vào máy, dành mười giây quan sát. Câu hỏi cần trả lời là: người này có đang khó chịu thật không. Nếu có, mọi bước kiểm tra máy phía dưới đều xếp sau việc gọi trợ giúp.
Dấu hiệu nghĩa là không đo lại nữa, gọi 115 ngay
Nếu người được đo có bất kỳ dấu hiệu nào sau đây, đừng mất thời gian kiểm tra máy. Gọi cấp cứu 115, để họ ngồi tư thế dễ thở, nới lỏng quần áo, và nếu họ đang có oxy được bác sĩ kê thì dùng theo đúng hướng dẫn đã được dặn:
- Môi, lưỡi hoặc đầu ngón tay tím tái, xám.
- Khó thở đến mức không nói trọn một câu ngắn.
- Lơ mơ, khó đánh thức, nói lẫn lộn, khác hẳn mọi ngày.
- Thở rất nhanh, phải dùng cơ cổ, cơ vai để thở, hoặc ngược lại thở rất chậm, ngắt quãng.
- Đau tức ngực dữ dội, vã mồ hôi lạnh.
- Trẻ nhỏ rút lõm lồng ngực, bỏ bú, li bì.
Những dấu hiệu này tự chúng đã là lý do cấp cứu, bất kể máy đang hiện số bao nhiêu, kể cả số đẹp.
Trình tự kiểm tra trong khoảng hai phút khi người vẫn tỉnh, thở êm
Khi người được đo trông bình thường mà máy báo thấp, đi lần lượt các bước sau. Thường đến bước thứ ba hoặc thứ tư là đã thấy nguyên nhân.
- Nhìn sóng trên màn hình. Sóng phẳng, nhỏ, nhảy lung tung hoặc thanh nhịp chỉ lên một hai vạch: máy đang không bắt được mạch tốt, con số chưa có giá trị.
- So nhịp mạch. Đếm mạch ở cổ tay tay kia trong 30 giây, nhân hai. Máy hiện nhịp khác xa (ví dụ máy 120, tay đếm 75) là máy đang đọc nhiễu.
- Sờ đầu ngón. Ngón lạnh, tái, tím nhạt do lạnh: xoa ấm hoặc ủ trong lòng bàn tay một hai phút.
- Nhìn móng và ngón. Có sơn móng màu đậm, móng gel, vết mực, băng dán, nhẫn chật không. Đổi sang ngón sạch.
- Kiểm tra cách kẹp. Ngón đã vào sâu chưa, có bị kẹp ngược mặt không, tay có đang giơ cao hay đang cầm điện thoại không.
- Đổi tay và đổi ngón. Đo ở ngón giữa bàn tay kia, cẳng tay nằm yên trên mặt bàn, chờ một phút.
- Thử máy trên người khác. Kẹp cho một người khoẻ trong nhà. Nếu người đó cũng ra số thấp vô lý, vấn đề nằm ở máy hoặc pin.
- Thay pin. Pin yếu làm đèn chiếu yếu đi, nhiều máy vẫn hiện số nhưng số kém tin cậy.
Sau các bước này, nếu con số trở lại vùng quen thuộc của người đó với sóng đẹp và nhịp khớp, lần đo đầu là sai. Ghi lại cả lần sai lẫn lần đúng và lý do, để lần sau người nhà khác đo không hoảng lại từ đầu. Các bước kẹp máy chuẩn có trong bài cách kẹp máy đo SpO2 đúng.
Đọc kết quả sau khi đo lại
Sau khi đã sửa mọi nguyên nhân kỹ thuật, kết quả đo lại rơi vào một trong mấy trường hợp sau:
| Kết quả đo lại | Cách hiểu | Làm gì tiếp |
|---|---|---|
| Số về vùng quen thuộc, sóng đẹp, người khoẻ | Lần đầu đo sai | Không cần làm gì thêm, ghi lại nguyên nhân |
| Số vẫn thấp hơn mức quen thuộc vài điểm, người không triệu chứng | Có thể thật, có thể máy | Đo lại sau 15–30 phút; vẫn vậy thì gọi hỏi bác sĩ trong ngày |
| Số vẫn thấp rõ, ví dụ dưới 92% ở người vốn khoẻ (tham khảo) | Nhiều khả năng thiếu oxy thật | Liên hệ bác sĩ ngay hoặc đi khám, không chờ hôm sau |
| Số thấp kèm bất kỳ dấu hiệu nào ở mục gọi 115 | Tình trạng cấp cứu | Gọi 115 |
| Không cách nào lấy được sóng tốt dù tay ấm | Tuần hoàn đầu chi có thể kém | Không dựa vào máy; quan sát người bệnh và hỏi nhân viên y tế |
Ngưỡng trong bảng là tham khảo cho người lớn khoẻ. Người có bệnh phổi, tim mạn tính hoặc thở oxy tại nhà thường có ngưỡng riêng do bác sĩ đặt; khi đó dùng ngưỡng riêng. Các ngưỡng gọi bác sĩ được giải thích kỹ ở bài SpO2 bao nhiêu thì cần gọi bác sĩ.
Ba tình huống hay gặp ở nhà
Bà cụ ngồi trong phòng máy lạnh, máy báo 85%
Bà vẫn xem phim, nói chuyện được, chỉ kêu hơi lạnh tay. Đầu ngón trắng bệch. Người nhà tắt điều hoà, cho bà cầm cốc nước ấm hai phút, đo lại ở ngón giữa tay kia, sóng lên đều, số 95%. Nguyên nhân: đầu ngón co mạch vì lạnh, máy không bắt được mạch tốt nên tính sai.
Cô gái vừa làm móng, máy báo 89%
Cô không có triệu chứng gì, chỉ tò mò đo thử. Mười ngón đều sơn gel màu xanh đen. Đo ở dái tai không được vì máy là loại kẹp ngón. Cô dùng dung dịch tẩy móng cho một ngón, đo lại ra 98%. Nguyên nhân: lớp sơn đậm hấp thụ ánh sáng, máy hiểu nhầm thành máu thiếu oxy.
Ông cụ ho sốt ba ngày, máy báo 91%
Ông thở hơi nhanh, mệt hơn hôm qua. Người nhà làm ấm tay, đổi ngón, chờ đủ một phút: vẫn 90–91%, sóng đẹp, nhịp khớp. Đây là số thật. Gia đình gọi cho bác sĩ, được dặn đưa đi khám ngay. Bài học: khi người bệnh có triệu chứng hô hấp, số thấp đã kiểm lại đúng cách thì đừng tiếp tục đo lần thứ năm, thứ sáu để mong số lên.
Những việc không nên làm khi thấy số thấp
Không bắt người bệnh hít thật sâu để số lên rồi ghi lại. Hít sâu vài hơi làm số nhích lên tạm thời, che mất tình trạng thật lúc thở bình thường.
Không tự cho thở oxy hoặc tự tăng lưu lượng oxy. Với người đang dùng oxy tại nhà, chỉ chỉnh theo đúng hướng dẫn bác sĩ đã ghi cho trường hợp này. Người chưa từng được kê oxy thì không tự mua bình oxy về dùng.
Không tự uống hay cho uống thêm thuốc. Con số SpO2 không phải căn cứ để tự thêm, bớt hay đổi thuốc. Hỏi bác sĩ.
Không đo đi đo lại hàng chục lần. Nếu đã sửa mọi lỗi kỹ thuật mà số vẫn thấp, đo thêm không làm số đúng hơn; nó chỉ làm chậm việc đi khám.
Không đổ hết cho máy. Máy rẻ có thể kém, nhưng nếu nó cho số đúng ở người khoẻ trong nhà mà chỉ thấp ở người đang ốm, hãy tin con số.
Ghi lại thế nào để bác sĩ hiểu ngay
Khi gọi điện hỏi bác sĩ hoặc khi đến cơ sở y tế, người nhà thường chỉ nói “máy báo thấp lắm”. Câu đó gần như không giúp được gì. Một câu đủ thông tin nghe như sau: “Bố cháu 72 tuổi, ho sốt ba ngày, sáng nay ngồi nghỉ đo ở ngón giữa tay phải, tay đã ấm, SpO2 90 đến 91, nhịp 104, thở khoảng 26 lần một phút, vẫn tỉnh, nói được nhưng phải ngắt câu”.
Thông tin cần có: tuổi, bệnh nền, triệu chứng và từ bao giờ, con số SpO2 và nhịp mạch, đã kiểm tra lại chưa, tư thế khi đo, có đang thở oxy không, nhịp thở đếm được, mức tỉnh táo. Với chừng ấy, người nghe đầu dây bên kia có thể quyết định nhanh và đúng.
Nếu nhà có sổ theo dõi, mang theo hoặc chụp lại trang ghi. Một chuỗi số trong vài ngày cho thấy xu hướng, có giá trị hơn nhiều so với một con số đơn lẻ lúc hoảng.
Câu hỏi thường gặp
Máy đo oxy báo 85% nhưng người vẫn khoẻ thì sao?
Nhiều khả năng máy đo sai do tay lạnh, sơn móng, cử động hoặc kẹp nông. Làm ấm tay, đổi sang ngón sạch, ngồi yên chờ một phút rồi đo lại, đồng thời quan sát xem người đó có khó thở không.
SpO2 tụt đột ngột khi đang đo có nguy hiểm không?
Số tụt đột ngột trong lúc người được đo vẫn bình thường thường do cử động hoặc mất tín hiệu. Nếu kèm khó thở, tím môi, lơ mơ thì đó là tình trạng cấp cứu, gọi 115.
Đo lại SpO2 mấy lần thì tin được?
Một đến hai lần đo lại sau khi đã sửa lỗi kỹ thuật là đủ. Nếu sóng đẹp, nhịp mạch khớp mà số vẫn thấp, hãy tin con số và liên hệ bác sĩ thay vì tiếp tục đo.
Làm sao biết máy đo oxy bị hỏng?
Đo cho một người khoẻ trong nhà lúc nghỉ, tay ấm. Nếu máy vẫn cho số thấp vô lý hoặc nhịp mạch lệch xa nhịp đếm tay, thay pin rồi thử lại; vẫn vậy thì máy có vấn đề.
SpO2 thấp có nên cho người bệnh hít thở sâu không?
Hít sâu chỉ làm số nhích lên tạm thời và che mất tình trạng thật. Để người bệnh thở tự nhiên, ngồi tư thế dễ thở, và liên hệ bác sĩ nếu số thấp đã được kiểm tra lại đúng cách.
Khi nào thấy SpO2 thấp phải gọi cấp cứu ngay?
Gọi 115 khi số thấp đi kèm môi tím, khó thở không nói trọn câu, lơ mơ, đau ngực dữ dội, hoặc trẻ rút lõm lồng ngực, li bì. Những dấu hiệu này cần cấp cứu bất kể con số.