Ở nhà sau sinh, mẹ nên được đo mạch, huyết áp và nhiệt độ ít nhất mỗi ngày một lần trong tuần đầu, thêm khi thấy mệt. Mạch lúc nghỉ tăng dần, huyết áp từ 140/90 trở lên, sốt từ khoảng 38°C hay khó thở đột ngột là lý do đi khám ngay; ra huyết ồ ạt hay ngất thì gọi 115.
Sau khi sinh, mọi sự chú ý trong nhà dồn vào em bé. Người mẹ, vừa trải qua một cuộc vượt cạn hay một ca mổ, thường tự nhủ mình chỉ mệt thôi. Trong khi đó, những biến chứng nguy hiểm nhất của thời kỳ hậu sản, như chảy máu muộn, tiền sản giật sau sinh, nhiễm trùng, cục máu đông, đều có thể bắt đầu sau khi mẹ đã về nhà, và thường lộ ra trước tiên qua các dấu hiệu sinh tồn.
Cơ thể mẹ sau sinh: các con số đang trở về
Trong thai kỳ, thể tích máu tăng, mạch nhanh hơn, huyết áp có giai đoạn giảm. Sau sinh, các thay đổi này đảo ngược trong vài tuần. Những ngày đầu, cơ thể thải bớt lượng dịch dư qua mồ hôi và nước tiểu; nhiều sản phụ vã mồ hôi nhiều về đêm, tiểu nhiều. Mạch thường dần chậm lại về mức trước khi có thai.
Huyết áp sau sinh đi theo đường riêng: ở một số sản phụ, huyết áp có xu hướng tăng nhẹ trong vài ngày đầu, cao nhất khoảng ngày thứ ba đến thứ sáu, khi dịch từ các mô trở lại lòng mạch. Với người từng bị tăng huyết áp hay tiền sản giật khi mang thai, đây là giai đoạn cần đo kỹ.
Thân nhiệt có thể hơi tăng trong ngày đầu do gắng sức khi sinh, hoặc khi vú căng sữa. Mức tăng nhẹ, ngắn, không kèm triệu chứng khác thường không đáng lo; sốt thật sự thì khác.
Mạch: con số báo mất máu sớm nhất
Vì sao mạch đi trước huyết áp
Khi chảy máu, cơ thể bù lại bằng cách tăng nhịp tim và co mạch máu ngoại vi, giữ cho huyết áp gần như không đổi. Ở phụ nữ trẻ khoẻ vừa sinh, khả năng bù này rất tốt: mất khá nhiều máu mà huyết áp vẫn bình thường, chỉ có mạch nhanh dần, da hơi tái, tay hơi lạnh. Khi huyết áp đã tụt, mất máu đã nhiều. Vì vậy, với sản phụ, mạch nhanh lên dần là dấu hiệu phải được coi trọng ngay cả khi huyết áp vẫn đẹp.
Đo và đọc thế nào
Đo khi mẹ nằm hoặc ngồi nghỉ, không vừa cho con bú xong hay vừa đi lại. Bắt mạch cổ tay đủ một phút hoặc đọc trên máy đo huyết áp. Mạch lúc nghỉ của người lớn có khoảng tham khảo 60–100 lần/phút; ở sản phụ những ngày đầu có thể ở phía trên của khoảng này. Điều đáng chú ý không phải một con số, mà là xu hướng tăng dần qua các lần đo, nhất là khi kèm chóng mặt khi đứng, khát nhiều, tái, ra huyết nhiều.
Ra huyết sau sinh: đi cùng với con số mạch
Sản dịch những ngày đầu có màu đỏ, lượng giảm dần, chuyển sang hồng rồi nâu nhạt và vàng trắng trong vài tuần. Dấu hiệu bất thường thường được mô tả là thấm ướt đẫm một băng vệ sinh loại lớn trong vòng khoảng một giờ, ra cục máu đông to, hay sản dịch đã nhạt màu bỗng đỏ tươi và nhiều trở lại.
Khi thấy ra huyết nhiều, người nhà nên đếm mạch ngay và ghi lại. Ra huyết nhiều kèm mạch nhanh, choáng, vã mồ hôi lạnh là tình huống cấp cứu, gọi 115, để mẹ nằm đầu thấp, không cho ăn uống gì trong lúc chờ.
Huyết áp: tiền sản giật không dừng lại ở phòng sinh
Tiền sản giật có thể xuất hiện lần đầu sau sinh, thường trong vài ngày đầu nhưng có khi muộn tới vài tuần, ở cả những người huyết áp hoàn toàn bình thường suốt thai kỳ. Người đã có tăng huyết áp trong thai kỳ thì càng cần đo đều.
Cách đo giống như khi mang thai: ngồi tựa lưng, nghỉ năm phút, băng đúng cỡ ngang tim, đo hai lần. Quy trình chi tiết có trong bài huyết áp khi mang thai: đo tại nhà và lúc nào báo bác sĩ. Mốc dùng sau sinh tương tự: từ 140/90 trở lên ở hai lần đo cần báo bác sĩ trong ngày; từ 160/110, hoặc huyết áp cao kèm đau đầu dữ dội, nhìn mờ, đau vùng trên rốn, khó thở, thì đi cấp cứu.
Một cái bẫy hay gặp: sản phụ đau đầu và nghĩ do mất ngủ vì thức đêm cho con bú, uống thuốc giảm đau rồi ngủ tiếp. Đau đầu sau sinh mà nặng, khác thường, không đỡ thì nên đo huyết áp trước đã.
Nhiệt độ: phân biệt căng sữa với sốt nhiễm trùng
Vú căng sữa những ngày đầu có thể làm thân nhiệt nhích lên một chút, kèm vú căng, nặng đều hai bên, đỡ sau khi cho bú hay vắt sữa. Mức này thường không cao và không kéo dài.
Sốt từ khoảng 38°C trở lên, kéo dài hơn một ngày, hoặc kèm một trong các dấu hiệu sau cần đi khám: một vùng ở vú sưng đỏ, nóng, đau; sản dịch hôi; đau bụng dưới tăng dần; vết khâu tầng sinh môn hay vết mổ sưng đỏ, chảy dịch; tiểu buốt. Sốt kèm mạch nhanh, thở nhanh, lơ mơ hay lạnh run nhiều là dấu hiệu nhiễm trùng nặng, cần đi cấp cứu.
Kiêng khem kiểu ủ kín, mặc nhiều lớp, đóng cửa phòng trong mùa nóng có thể làm sản phụ nóng bức, ra mồ hôi, đo nhiệt độ thấy cao hơn thật. Đo lại sau khi mặc thoáng và nghỉ trong phòng mát khoảng mười lăm phút.
Bảng đọc nhanh cho người nhà
Các mốc dưới đây là tham khảo phổ biến; nếu bác sĩ dặn mốc riêng khi ra viện, làm theo mốc đó.
| Dấu hiệu | Theo dõi tiếp ở nhà | Đi khám trong ngày | Gọi 115 |
|---|---|---|---|
| Mạch lúc nghỉ | Trong khoảng 60–100, ổn định | Tăng dần qua các lần đo, trên khoảng 100 | Rất nhanh kèm choáng, vã mồ hôi, ra huyết nhiều |
| Huyết áp | Dưới 140/90 | Từ 140/90 ở hai lần đo | Từ 160/110 kèm đau đầu, nhìn mờ, co giật |
| Nhiệt độ | Hơi ấm khi căng sữa, đỡ sau cho bú | Từ khoảng 38°C, hoặc kèm đau vú, sản dịch hôi | Sốt kèm lơ mơ, thở nhanh, lạnh run dữ dội |
| Nhịp thở | Khoảng 12–20 khi nghỉ | Hụt hơi tăng dần | Khó thở đột ngột, đau ngực, ho ra máu |
| Ra huyết | Giảm dần, nhạt màu dần | Hôi, đỏ trở lại | Ướt đẫm băng lớn trong khoảng một giờ, ra cục máu to |
Bảng này dùng cho cả sinh thường và sinh mổ. Với sinh mổ, vết mổ và việc vận động sau mổ có dặn dò riêng của khoa sản.
Nhịp thở và cục máu đông: dấu hiệu ít ai nghĩ tới
Sau sinh, đặc biệt sau mổ, nằm nhiều, nguy cơ cục máu đông trong tĩnh mạch chân cao hơn bình thường. Cục máu đông trôi lên phổi là cấp cứu. Người nhà cần nhớ:
- Một bên bắp chân sưng, đau, nóng, đỏ hơn bên kia: đi khám ngay.
- Khó thở đột ngột, thở nhanh, đau ngực khi hít sâu, ho ra máu, tim đập nhanh: gọi 115.
- Đi lại nhẹ nhàng sớm theo hướng dẫn của khoa sản, uống đủ nước, không nằm bất động cả ngày để “kiêng gió”.
Đếm nhịp thở của mẹ khi mẹ ngồi nghỉ, không để ý, đủ một phút. Nhịp thở tăng mà không vừa gắng sức là con số đáng ghi lại và báo người khám.
Lịch đo đơn giản cho tuần đầu ở nhà
Không cần biến căn phòng ở cữ thành phòng bệnh. Một nhịp đo gọn như sau là đủ cho đa số sản phụ khoẻ; người có tăng huyết áp, mất máu nhiều khi sinh hay sinh mổ làm theo lịch bác sĩ dặn.
- Mỗi sáng, khi mẹ vừa thức dậy và đi vệ sinh xong: đo huyết áp hai lần, ghi mạch.
- Mỗi tối: đo nhiệt độ, nhìn lượng và màu sản dịch, sờ hai bắp chân.
- Bất cứ lúc nào mẹ thấy đau đầu nặng, choáng, khó thở, lạnh run: đo ngay cả ba thông số.
- Ghi vào một trang sổ, mang theo khi đi tái khám hậu sản.
Sau tuần đầu, nếu mọi số đo ổn định và bác sĩ không dặn khác, có thể thưa dần. Lần tái khám hậu sản là lúc mang sổ ra để bác sĩ xem lại toàn bộ.
Câu hỏi thường gặp
Sau sinh huyết áp bao nhiêu thì phải đi khám?
Huyết áp từ 140/90 trở lên ở hai lần đo đúng cách nên báo bác sĩ trong ngày. Từ 160/110, hoặc huyết áp cao kèm đau đầu dữ dội, nhìn mờ, khó thở, đau vùng trên rốn thì đi cấp cứu ngay.
Sản phụ mạch nhanh sau sinh có nguy hiểm không?
Mạch hơi nhanh những ngày đầu có thể gặp, nhưng mạch tăng dần qua các lần đo, nhất là kèm choáng khi đứng, tái, ra huyết nhiều, có thể là dấu hiệu mất máu và cần đi khám ngay.
Căng sữa có làm sốt không?
Căng sữa có thể làm thân nhiệt nhích lên nhẹ, đỡ sau khi cho bú. Sốt từ khoảng 38°C kéo dài, hoặc kèm một vùng vú sưng đỏ đau, sản dịch hôi, đau bụng dưới thì cần đi khám.
Ra bao nhiêu huyết sau sinh là nhiều?
Thấm ướt đẫm một băng vệ sinh loại lớn trong vòng khoảng một giờ, ra cục máu to, hoặc sản dịch đã nhạt bỗng đỏ tươi nhiều trở lại là bất thường. Kèm choáng, mạch nhanh thì gọi 115.
Tiền sản giật có xảy ra sau khi đã sinh không?
Có. Tiền sản giật có thể xuất hiện lần đầu sau sinh, thường trong vài ngày đầu nhưng có khi muộn hơn, kể cả ở người huyết áp bình thường suốt thai kỳ. Vì vậy nên đo huyết áp đều trong những tuần đầu.