SinhHieu.comSinh Hiệu
Tri giác và đau

Soi đồng tử bằng đèn pin: người nhà nhìn gì và hiểu đến đâu

Kích thước hai bên, độ tròn và phản xạ co khi gặp ánh sáng là ba điều người nhà quan sát được. Cách soi đúng, những lý do vô hại khiến đồng tử lệch nhau và khi nào là báo động.

Soi đồng tử bằng đèn pin: người nhà nhìn gì và hiểu đến đâu

Khi soi đồng tử bằng đèn pin, người nhà nhìn ba điều: hai đồng tử có to bằng nhau không, có tròn không, và có co nhỏ lại nhanh khi ánh sáng chiếu vào không. Hai bên đều, tròn, co nhanh là hình ảnh thường gặp; một bên giãn to mới xuất hiện ở người lơ mơ là dấu hiệu cấp cứu.

Đồng tử là lỗ tròn màu đen giữa lòng đen của mắt. Nó to nhỏ theo ánh sáng nhờ các dây thần kinh đi qua vùng thân não, nên khi não bị chèn ép hoặc bị ảnh hưởng bởi thuốc, chất độc, đồng tử có thể thay đổi. Đây là lý do bác sĩ và điều dưỡng luôn soi đồng tử ở người lơ mơ hay bị va đầu. Người nhà làm được việc này, nhưng cần biết giới hạn của nó.

Chuẩn bị trước khi soi

Không cần dụng cụ đặc biệt, nhưng chuẩn bị đúng giúp nhìn rõ và không làm người bệnh khó chịu:

  • Một đèn pin nhỏ có ánh sáng tập trung, hoặc đèn của điện thoại. Không dùng đèn quá chói chiếu lâu.
  • Phòng hơi tối một chút: kéo rèm hoặc tắt đèn trần. Trong phòng quá sáng, đồng tử đã co sẵn nên khó thấy phản xạ.
  • Người bệnh nhìn ra xa, về một điểm phía trước. Nhìn gần thì đồng tử tự co lại, dễ nhầm.
  • Biết trước tiền sử mắt: đã mổ đục thuỷ tinh thể, có mắt giả, có bệnh mắt cũ, có vừa nhỏ thuốc mắt không.

Soi theo các bước

Mỗi mắt chỉ mất vài giây. Làm chậm và quan sát cả hai mắt cùng lúc:

  1. Nhìn hai mắt khi chưa bật đèn: so kích thước hai đồng tử, xem có tròn không.
  2. Đưa đèn từ phía ngoài thái dương vào, chiếu vào một mắt trong khoảng một hai giây. Không chiếu thẳng từ trước mặt ngay từ đầu vì người bệnh sẽ nhìn vào đèn.
  3. Quan sát đồng tử mắt được chiếu: nó phải co nhỏ lại nhanh, gần như ngay lập tức.
  4. Cùng lúc nhìn mắt bên kia: đồng tử bên không được chiếu cũng co lại theo. Đây gọi là phản xạ đồng cảm, có ở người bình thường.
  5. Tắt đèn, chờ vài giây cho đồng tử giãn lại, rồi làm tương tự với mắt còn lại.
  6. Ghi lại: hai bên bằng nhau hay không, bên nào to hơn, co nhanh, co chậm hay không co.

Nếu người bệnh nhắm mắt không mở được, nhẹ nhàng dùng ngón cái kéo mi trên lên. Không ấn vào nhãn cầu.

Kích thước và phản xạ: con số tham khảo

Kích thước đồng tử thường được ước bằng milimét. Các khoảng sau là tham khảo trong sách giáo khoa cho người lớn, khác nhau theo tuổi và ánh sáng:

Điều kiệnKhoảng thường gặp (tham khảo)Ghi chú
Ánh sáng phòng bình thườngKhoảng 2–4 mmNgười cao tuổi thường nhỏ hơn người trẻ
Phòng tốiKhoảng 4–8 mmTrẻ em và người trẻ giãn to hơn
Chênh lệch hai bênMột số người có chênh nhẹ dưới khoảng 1 mm từ trướcChênh lệch cũ, không đổi, phản xạ vẫn tốt thường vô hại
Tốc độ co khi chiếu đènCo nhanh, gần như tức thìCo chậm hoặc không co là bất thường

Ở nhà không cần đo chính xác. Cách dễ là so với một vật quen: đầu bút bi khoảng 1 mm, hạt đỗ xanh khoảng 3–4 mm. Quan trọng hơn kích thước tuyệt đối là sự khác biệt giữa hai bên và sự thay đổi so với lần soi trước.

Những hình ảnh bất thường và ý nghĩa

Người nhà không tự chẩn đoán từ đồng tử. Mục đích là nhận ra những hình ảnh cần báo động:

Một bên giãn to, co chậm hoặc không co

Ở người tỉnh táo hoàn toàn, không đau đầu, có thể do thuốc nhỏ mắt hoặc bệnh mắt cũ. Nhưng ở người lơ mơ, sau va đầu, hoặc đau đầu dữ dội, đây là dấu hiệu có thể của chèn ép trong sọ: gọi 115 ngay.

Cả hai bên co rất nhỏ như đầu đinh ghim

Kèm buồn ngủ sâu, thở chậm: có thể do quá liều một số thuốc giảm đau mạnh, thuốc ngủ, hoặc ngộ độc một số hoá chất trừ sâu. Đây là tình huống cấp cứu, mang theo vỏ thuốc hoặc chai hoá chất nghi ngờ.

Cả hai bên giãn to, không co

Ở người bất tỉnh là dấu hiệu rất nặng. Cũng gặp khi dùng một số thuốc nhỏ mắt giãn đồng tử hoặc ngộ độc một số chất, nhưng người nhà không cần phân biệt, chỉ cần gọi cấp cứu.

Đồng tử méo, không tròn

Thường do mổ mắt cũ hoặc chấn thương mắt cũ. Nếu mới xuất hiện sau va đập vào mắt, cần khám mắt sớm.

Những lý do vô hại khiến đồng tử lệch hoặc khó soi

Trước khi hoảng hốt vì thấy hai đồng tử không đều, hãy nghĩ tới các lý do sau:

Chênh lệch bẩm sinh. Một số người có hai đồng tử chênh nhau một chút từ trước. Xem ảnh chụp cũ có thể giúp xác nhận.

Đã mổ đục thuỷ tinh thể hoặc mổ mắt. Đồng tử bên mổ có thể méo, nhỏ hoặc phản xạ kém hơn bên kia.

Thuốc nhỏ mắt. Thuốc điều trị bệnh mắt, thuốc dùng khi khám đáy mắt có thể làm đồng tử co hoặc giãn kéo dài nhiều giờ.

Mắt giả hoặc mắt đã mất thị lực lâu. Bên đó không dùng để đánh giá.

Mắt màu tối. Người Việt đa số có lòng đen màu nâu sẫm, khó phân biệt viền đồng tử. Soi nghiêng đèn và nhìn gần sẽ dễ hơn.

Soi đồng tử đặt cạnh các dấu hiệu khác thế nào

Một mình đồng tử nói ít. Nó có giá trị khi đi cùng mức tỉnh táo, sức cơ hai bên và các sinh hiệu. Người tỉnh táo, nói chuyện bình thường, hai tay nắm đều, chỉ thấy một đồng tử hơi to hơn bên kia thì thường không phải cấp cứu, nhưng nên đi khám mắt hoặc khám thần kinh trong vài ngày nếu đây là thay đổi mới.

Ngược lại, người vừa ngã đập đầu, ngủ gà dần, gọi khó dậy, rồi một đồng tử to dần lên là chuỗi diễn biến cực kỳ nguy hiểm. Trong chuỗi ấy, tri giác giảm thường đến trước thay đổi đồng tử. Vì vậy theo dõi mức tỉnh táo như hướng dẫn ở bài đánh giá nhanh mức độ tỉnh táo quan trọng hơn soi đồng tử.

Ở bệnh viện, điều dưỡng ghi đồng tử cạnh điểm hôn mê Glasgow trên cùng một phiếu theo dõi thần kinh, nhiều lần trong ngày. Hiểu cách họ ghi giúp người nhà đọc diễn biến, xem thêm bài thang điểm Glasgow cho người nhà.

Ghi lại kết quả soi để lần sau so được

Một dòng ghi ngắn gọn đủ dùng: giờ soi, cỡ đồng tử hai bên theo vật so sánh hoặc theo milimét ước lượng, phản xạ mỗi bên co nhanh, co chậm hay không co. Ví dụ: “9 giờ tối, phải 3 mm co nhanh, trái 3 mm co nhanh” hoặc viết tắt “P=T, co tốt”.

Lần soi sau nên làm trong điều kiện giống lần trước: cùng phòng, cùng độ sáng, cùng một đèn. Đổi từ phòng tối sang hiên nhà nắng thì đồng tử nhỏ đi là chuyện đương nhiên, không phải diễn biến.

Nếu người bệnh có chênh lệch đồng tử từ trước, ghi rõ điều đó ở đầu trang sổ theo dõi để người khác thay ca chăm không hoảng hốt, và để nhân viên cấp cứu biết ngay khi được hỏi.

Khi nào gọi cấp cứu 115, khi nào đi khám

Gọi 115 ngay khi thấy:

  • Một đồng tử giãn to hơn hẳn bên kia mới xuất hiện ở người lơ mơ, đau đầu nhiều, nôn, hoặc vừa va đầu.
  • Hai đồng tử co rất nhỏ kèm ngủ sâu, thở chậm, khó đánh thức.
  • Đồng tử không co khi chiếu đèn ở người không tỉnh.
  • Thay đổi đồng tử kèm yếu nửa người, méo miệng, nói khó.

Đi khám mắt hoặc khám thần kinh sớm khi người tỉnh táo nhưng mới thấy đồng tử hai bên lệch nhau, kèm sụp mi, nhìn đôi, đau mắt, nhìn mờ. Không tự nhỏ thuốc mắt để “thử”.

Ghi chú cho người chăm bệnh sau mổ hoặc sau chấn thương đầu đang theo dõi ở nhà: hỏi bác sĩ có cần soi đồng tử định kỳ không, bao lâu một lần, và mang theo tờ ghi khi tái khám.

Câu hỏi thường gặp

Hai đồng tử to nhỏ khác nhau có nguy hiểm không?

Nếu là chênh lệch nhẹ có từ trước, người tỉnh táo, phản xạ co tốt thì thường vô hại. Chênh lệch mới xuất hiện kèm lơ mơ, đau đầu, sau va đầu thì phải gọi cấp cứu ngay.

Soi đồng tử bằng đèn điện thoại có được không?

Được. Đưa đèn từ phía thái dương vào, chiếu một hai giây vào từng mắt, trong phòng hơi tối và người bệnh nhìn ra xa. Không chiếu thẳng quá lâu vào mắt.

Đồng tử bình thường to bao nhiêu milimét?

Theo tài liệu tham khảo, ở người lớn trong ánh sáng phòng thường khoảng 2 đến 4 mm, trong tối có thể 4 đến 8 mm. Người cao tuổi thường nhỏ hơn, trẻ em to hơn.

Vì sao chiếu đèn một mắt mà mắt kia cũng co?

Đó là phản xạ đồng cảm bình thường: tín hiệu ánh sáng từ một mắt đi lên não rồi điều khiển cả hai đồng tử. Mắt kia không co theo là dấu hiệu cần báo nhân viên y tế.

Người đã mổ đục thuỷ tinh thể thì soi đồng tử có chính xác không?

Bên đã mổ có thể méo, nhỏ hoặc co kém hơn mà không phải dấu hiệu mới. Khi theo dõi, so mỗi bên với chính nó qua các lần soi và báo cho nhân viên y tế biết tiền sử mổ mắt.

Người ngã đập đầu thì nên theo dõi đồng tử hay tri giác?

Cả hai, nhưng tri giác quan trọng hơn vì thường thay đổi trước. Ngủ gà dần, gọi khó dậy, nôn nhiều, đau đầu tăng là lý do gọi 115 ngay cả khi đồng tử còn đều.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0918.832.283