Khi đi máy bay hay lên vùng núi cao, SpO2 giảm vài điểm phần trăm so với ở đồng bằng vì không khí loãng hơn, áp lực oxy thấp hơn. Ở người khoẻ, mức giảm này thường không gây khó chịu và hồi lại khi xuống thấp. Người có bệnh phổi, tim mạn tính thì có thể tụt sâu hơn và cần hỏi bác sĩ trước chuyến đi.
Bài này giải thích vì sao số giảm, đo trên cao thế nào để không hiểu nhầm, dấu hiệu nào cho thấy cơ thể đang không chịu nổi độ cao, và người bệnh nên chuẩn bị gì.
Vì sao lên cao thì SpO2 giảm
Không khí ở mọi độ cao đều có tỉ lệ oxy gần như nhau, khoảng một phần năm. Cái thay đổi là áp suất không khí: càng lên cao, áp suất càng giảm, mỗi hơi thở đưa vào phổi ít phân tử oxy hơn. Áp lực oxy trong phế nang giảm, máu đi qua phổi nhận ít oxy hơn, và độ bão hoà giảm theo.
Ở độ cao vừa phải, mức giảm nhỏ vì đường cong gắn oxy của hemoglobin ở vùng trên còn khá bằng: áp lực oxy giảm một ít, SpO2 chỉ nhích xuống chút ít. Lên cao hơn nữa, đường cong đổ dốc, SpO2 giảm nhanh hơn nhiều. Đó là lý do người ở Đà Lạt, Sa Pa (khoảng 1.500 mét) hầu như không cảm thấy gì, trong khi leo lên đỉnh núi trên 3.000 mét thì nhiều người bắt đầu thấy mệt, đau đầu.
Cơ thể thích nghi dần qua vài ngày bằng cách thở sâu hơn, tăng nhịp tim, về lâu dài tăng hồng cầu. Người sống lâu năm ở vùng cao có số nền thấp hơn người đồng bằng một chút mà vẫn hoàn toàn khoẻ mạnh.
Trên máy bay thương mại
Khoang máy bay không có áp suất như mặt đất
Máy bay thương mại bay rất cao nhưng khoang hành khách được nén áp. Theo mô tả phổ biến, áp suất trong khoang thường tương đương độ cao khoảng 1.800–2.400 mét. Nghĩa là ngồi trên máy bay giống như đang ở một vùng đồi núi khá cao, chỉ khác là lên tới đó trong vài chục phút thay vì vài ngày.
Người khoẻ thường thấy gì
SpO2 giảm vài điểm so với ở mặt đất là thường gặp. Đa số không có cảm giác gì, một số thấy hơi mệt, buồn ngủ, đầy bụng. Nếu bạn tò mò đo trên máy bay, đừng hoảng khi thấy số thấp hơn lúc ở nhà; hãy so với cảm giác của mình. Ngồi yên, tay ấm, đo đúng cách mới có ý nghĩa, vì điều hoà khoang lạnh rất dễ làm đầu ngón lạnh và máy đọc sai.
Người cần hỏi bác sĩ trước khi bay
Người bệnh phổi mạn tính, người đang thở oxy tại nhà, người suy tim, người vừa mổ lồng ngực hoặc vừa bị tràn khí màng phổi, người vừa ốm viêm phổi nặng. Ở họ, SpO2 nền vốn đã thấp; giảm thêm trên máy bay có thể đưa xuống vùng nguy hiểm. Bác sĩ có thể cho đánh giá trước chuyến bay và quyết định có cần oxy khi bay hay không. Việc dùng oxy trên máy bay phải đăng ký trước với hãng bay theo quy định riêng của từng hãng, không tự mang bình oxy lên máy bay.
Mức độ cao thường gặp và điều nên biết
Bảng mô tả định tính cho người khoẻ chưa quen độ cao. Phản ứng từng người khác nhau, không có con số SpO2 cố định cho mỗi độ cao.
| Nơi | Độ cao xấp xỉ | Với người khoẻ | Với người có bệnh phổi, tim |
|---|---|---|---|
| Đồng bằng, ven biển | Gần mực nước biển | Số nền thường gặp | Số nền của chính người bệnh |
| Vùng đồi, cao nguyên thấp | Vài trăm mét đến khoảng 1.000 mét | Hầu như không khác | Ít khác, vẫn nên đo khi đến nơi |
| Đà Lạt, Sa Pa | Khoảng 1.500 mét | Giảm nhẹ, đa số không cảm thấy | Có thể giảm rõ hơn; hỏi bác sĩ trước chuyến đi |
| Khoang máy bay thương mại | Tương đương khoảng 1.800–2.400 mét | Giảm vài điểm, thường không sao | Cần đánh giá trước khi bay |
| Đỉnh núi trên 3.000 mét | Trên 3.000 mét | Giảm rõ, có thể say độ cao | Thường được khuyên tránh hoặc chỉ đi khi bác sĩ đồng ý |
Cột “độ cao xấp xỉ” là số làm tròn để hình dung, không phải số đo chính xác cho từng địa điểm.
Dấu hiệu say độ cao cần để ý
Say độ cao thường xuất hiện vài giờ sau khi lên cao, hay gặp hơn khi lên nhanh, gắng sức nhiều ngay ngày đầu. SpO2 thấp hơn mức thường gặp ở độ cao đó có thể đi kèm, nhưng triệu chứng mới là chính:
- Đau đầu, thường kèm theo ít nhất một trong: mệt, chán ăn, buồn nôn, chóng mặt, khó ngủ.
- Khó thở ngay cả khi nghỉ, ho, có khi đờm bọt: dấu hiệu nặng.
- Lảo đảo, đi không vững, lú lẫn, buồn ngủ bất thường: dấu hiệu nặng.
Có dấu hiệu nhẹ thì nghỉ ngơi, không lên cao thêm, uống đủ nước, tránh rượu. Có bất kỳ dấu hiệu nặng nào thì việc quan trọng nhất là xuống thấp ngay và tìm trợ giúp y tế, không chờ xem đỡ không. Trên máy bay thì báo tiếp viên ngay.
Đo SpO2 trên cao cho có ý nghĩa
Đo ở độ cao dễ cho số sai vì trời lạnh, người vừa leo dốc, gió mạnh. Làm theo thứ tự:
- Nghỉ ngơi ít nhất năm đến mười phút sau khi leo hoặc đi bộ.
- Làm ấm tay thật kỹ: ủ trong áo, xoa tay, cầm cốc nước ấm. Ở vùng núi lạnh, đây là bước quyết định.
- Ngồi chỗ khuất gió, tì tay lên đùi hoặc ba lô cho yên.
- Chờ sóng đều rồi mới đọc, có khi lâu hơn ở nhà.
- So với số của chính mình ở cùng độ cao lúc khoẻ hôm trước, và so với bạn đồng hành cùng đoàn, thay vì so với số ở nhà.
- Ghi kèm cảm giác: đau đầu, buồn nôn, ngủ được không.
Số SpO2 thấp hơn ở nhà nhưng không có triệu chứng thì thường chỉ là phản ứng bình thường với độ cao. Số thấp hơn hẳn các bạn cùng đoàn, giảm dần qua các ngày, hoặc kèm triệu chứng thì là tín hiệu cần xuống thấp. Quy trình kẹp máy cơ bản xem ở bài cách kẹp máy đo SpO2 đúng.
Người bệnh phổi, tim chuẩn bị chuyến đi
Hỏi bác sĩ ít nhất vài tuần trước. Nói rõ đi đâu, độ cao bao nhiêu, đi máy bay bao lâu. Bác sĩ có thể cho làm thêm đánh giá và cho biết có cần oxy hay không.
Mang theo sổ theo dõi và đơn thuốc. Số nền SpO2 và ngưỡng bác sĩ đặt cần có sẵn khi đi xa, để nếu phải đi khám ở nơi lạ, bác sĩ ở đó biết ngay mức bình thường của bạn.
Đo khi đến nơi và mỗi sáng. So với số nền ở nhà. Giảm nhiều hơn bác sĩ dặn, hoặc kèm khó thở tăng, thì liên hệ cơ sở y tế gần nhất, không cố gắng tiếp tục chuyến đi.
Tránh gắng sức ngay ngày đầu. Cho cơ thể thời gian thích nghi; leo dốc, mang vác nặng ngay khi vừa tới dễ làm tụt SpO2 sâu.
Người đang thở oxy tại nhà. Đi máy bay và lên vùng cao gần như luôn cần thay đổi kế hoạch oxy. Cách đọc số khi đang thở oxy có ở bài đọc SpO2 khi đang thở oxy tại nhà.
Những hiểu lầm hay gặp
Hiểu lầm thứ nhất: “Máy đo trên máy bay ra 92% là thiếu oxy nguy hiểm.” Với người khoẻ, mức giảm vài điểm trên máy bay là thường gặp. Điều cần nhìn là cảm giác: tỉnh táo, thở êm, không đau đầu là ổn.
Hiểu lầm thứ hai: “Người khoẻ thì leo núi cao bao nhiêu cũng được.” Say độ cao không chọn người khoẻ hay yếu; người trẻ, chạy bộ giỏi vẫn có thể bị nếu lên quá nhanh. Leo từ từ, nghỉ đủ, nghe cơ thể.
Hiểu lầm thứ ba: “SpO2 vẫn ổn thì không phải say độ cao.” Say độ cao là chẩn đoán dựa trên triệu chứng; con số chỉ là thông tin thêm. Đau đầu, buồn nôn sau khi lên cao thì cứ nghĩ tới say độ cao và xử lý, dù số chưa thấp.
Câu hỏi thường gặp
SpO2 trên máy bay bao nhiêu là bình thường?
Ở người khoẻ, SpO2 trên máy bay thường giảm vài điểm so với ở mặt đất do khoang chỉ được nén áp tương đương vùng núi khá cao. Thấy thấp hơn ở nhà mà vẫn tỉnh táo, thở êm thì thường không sao.
Người bệnh phổi có đi máy bay được không?
Nhiều người đi được, nhưng cần bác sĩ đánh giá trước vì SpO2 trên máy bay có thể tụt sâu hơn người khoẻ. Bác sĩ sẽ cho biết có cần oxy khi bay, và việc này phải đăng ký trước với hãng bay.
Lên Đà Lạt, Sa Pa SpO2 có giảm không?
Có giảm nhẹ vì độ cao khoảng 1.500 mét, nhưng đa số người khoẻ không cảm thấy gì. Người có bệnh phổi, tim nên đo khi đến nơi và so với số nền ở nhà.
Say độ cao có dấu hiệu gì?
Đau đầu kèm mệt, buồn nôn, chán ăn, chóng mặt, khó ngủ sau vài giờ lên cao. Khó thở khi nghỉ, đi lảo đảo, lú lẫn là dấu hiệu nặng, phải xuống thấp ngay và tìm trợ giúp y tế.
Đo SpO2 trên núi lạnh có chính xác không?
Dễ sai vì tay lạnh và vừa gắng sức. Nghỉ năm đến mười phút, làm ấm tay kỹ, ngồi khuất gió và chờ sóng đều rồi mới đọc số.
Người khoẻ có cần mang máy đo oxy khi leo núi cao không?
Không bắt buộc. Máy giúp có thêm thông tin, nhưng triệu chứng như đau đầu, buồn nôn, khó thở khi nghỉ mới là căn cứ chính để quyết định nghỉ hay xuống thấp.