Muốn số SpO2 đáng tin, hãy ngồi nghỉ năm phút, làm ấm tay, kẹp máy vào ngón giữa hoặc ngón trỏ đã sạch móng, để bàn tay nằm yên ngang ngực, rồi chờ ít nhất 30 giây đến một phút cho số đứng yên mới đọc. Bỏ qua bất kỳ bước nào cũng có thể làm số lệch vài điểm.
Các bước dưới đây áp dụng cho loại máy kẹp đầu ngón chạy pin phổ biến trong gia đình. Máy đeo cổ tay, đồng hồ thông minh có cách đo khác và không nằm trong bài này.
Quy trình đo một lần, từ đầu đến cuối
Đọc qua một lượt trước khi đo lần đầu. Sau vài lần làm theo, toàn bộ quy trình chỉ mất chừng bảy tám phút, phần lớn là thời gian ngồi nghỉ.
- Ngồi nghỉ năm phút. Người được đo ngồi trên ghế có tựa lưng hoặc nằm đầu cao, không nói chuyện, không vừa đi lại, vừa leo cầu thang hay vừa tắm xong.
- Kiểm tra tay. Sờ đầu ngón: nếu lạnh, xoa hai bàn tay vào nhau, ủ trong lòng bàn tay người kia hoặc ngâm nước ấm một hai phút rồi lau khô. Tháo nhẫn ở ngón định đo.
- Kiểm tra móng. Móng sơn màu đậm, móng gel, móng giả gắn ngoài đều cản ánh sáng. Chọn ngón không sơn, hoặc tẩy sơn ở một ngón trước khi đo.
- Chọn ngón. Ưu tiên ngón giữa hoặc ngón trỏ của bàn tay không đang bận việc gì. Ngón cái thường to, dày, khó vừa khe kẹp; ngón út của người lớn đôi khi quá nhỏ làm đèn và cảm biến lệch nhau.
- Đưa ngón vào đúng chiều. Mặt móng hướng lên phía có màn hình (với đa số máy), đẩy ngón vào sâu đến khi đầu ngón chạm vách trong, phần thịt đầu ngón nằm đúng giữa đèn và cảm biến.
- Đặt tay đúng chỗ. Cẳng tay nằm trên bàn hoặc gối, bàn tay ngang mức ngực, ngửa lên hoặc úp xuống đều được miễn là không phải gồng giữ.
- Bật máy và chờ. Đừng nhìn số ngay. Quan sát thanh sóng hoặc thanh nhịp chạy đều, rồi đợi ít nhất 30 giây đến một phút.
- Đọc số ổn định. Lấy con số giữ yên nhiều giây liền, hoặc nếu số dao động trong một khoảng hẹp, ghi lại con số xuất hiện nhiều nhất. Đọc cả nhịp mạch đi kèm.
- Ghi lại ngay. Giờ, con số, nhịp mạch, tư thế, có đang thở oxy hay không. Đừng tin trí nhớ, nhất là khi đo cho nhiều người trong nhà.
Nếu sau một phút máy vẫn không ra số, hoặc số nhảy loạn, đừng đo đi đo lại liên tục trên cùng ngón. Rút ra, làm ấm tay lần nữa, đổi sang ngón khác hoặc bàn tay kia rồi đo lại từ bước sáu.
Chọn ngón và chọn tay: những điều nhỏ làm số khác nhau
Người chăm bệnh hay đo theo thói quen ở cùng một ngón, cùng một tay. Điều đó tốt cho việc so sánh, miễn là chọn đúng ngón ngay từ đầu.
Vì sao không nên đo ở ngón cái
Khe kẹp của máy gia đình được thiết kế vừa cho ngón trỏ, ngón giữa của người lớn. Ngón cái dày và rộng, kẹp vào thì lò xo ép chặt, làm giảm lượng máu chảy tới đầu ngón, máy bắt mạch yếu hơn. Ngón cái cũng thường có da dày, chai, ánh sáng xuyên qua kém.
Tay trái hay tay phải
Với người khoẻ, hai tay cho kết quả gần như nhau. Chọn tay ấm hơn, tay không bị truyền dịch, không có băng quấn đo huyết áp đang bơm. Người từng mổ vùng nách, có lỗ thông động tĩnh mạch để chạy thận, hay bị liệt một bên thì đo ở tay còn lại, tay lành.
Đo cho người có ngón tay quá nhỏ hoặc quá to
Trẻ nhỏ cần đầu đo dành cho trẻ em; dùng máy người lớn cho trẻ dễ cho số sai vì ngón không phủ kín đèn. Người có ngón rất to, sưng phù, hoặc móng dày sừng hoá nhiều thì thử ngón nhỏ hơn, hoặc hỏi nhân viên y tế về loại đầu đo dán hoặc kẹp dái tai.
Những lỗi hay gặp và vì sao chúng làm sai số
Phần lớn con số “thấp bất thường” người nhà mang đến hỏi đều rơi vào một trong các lỗi dưới đây. Sửa lỗi xong, đo lại là ra số khác.
| Lỗi | Điều gì xảy ra | Sửa thế nào |
|---|---|---|
| Đọc số ngay khi vừa kẹp | Máy chưa kịp lọc nhiễu, số đầu thường lệch | Chờ 30 giây đến một phút |
| Giơ tay lên cao hoặc buông thõng | Thay đổi lượng máu tới đầu ngón, sóng yếu hoặc nhiễu | Đặt cẳng tay nằm yên, bàn tay ngang ngực |
| Vừa nói vừa đo, cười, ho | Tay cử động theo, máy bắt nhầm nhịp | Giữ im lặng trong lúc chờ số |
| Kẹp nông, đầu ngón chưa chạm vách | Đèn chiếu vào đốt ngón thay vì đầu ngón | Đẩy ngón vào sâu hết cỡ |
| Đo ngay sau khi đi bộ, leo cầu thang | Số phản ánh lúc gắng sức, không phải lúc nghỉ | Ngồi nghỉ năm phút rồi đo |
| Ngồi cạnh cửa sổ nắng gắt hoặc dưới đèn mạnh | Ánh sáng ngoài lọt vào cảm biến | Lấy tay kia hoặc khăn che nhẹ phần kẹp |
| Kẹp cùng tay đang bơm băng đo huyết áp | Mạch đầu ngón bị chặn trong lúc bơm | Đo hai thứ ở hai tay, hoặc lần lượt |
Còn một nhóm nguyên nhân khác thuộc về cơ thể người được đo như tay lạnh do tuần hoàn kém, run tay, móng sơn, màu da. Nhóm này phức tạp hơn và được viết riêng trong bài những thứ làm máy đo SpO2 đọc sai.
Chờ bao lâu là đủ và vì sao không nên đọc con số đầu tiên
Máy kẹp ngón tính SpO2 dựa trên trung bình của nhiều nhịp mạch, thường trong vài giây gần nhất, để làm mượt nhiễu. Khi vừa kẹp, máy chưa có đủ nhịp tốt nên con số đầu tiên thường nhảy lên xuống. Trong lúc đó, người đo thường đang hồi hộp nhìn chằm chằm và ghi lại con số đầu, mà đó lại là con số kém tin cậy nhất.
Mốc 30 giây đến một phút là đủ cho đa số người có tay ấm, ngồi yên. Người tay lạnh, tuần hoàn kém, người già gầy, người đang run có thể cần lâu hơn, đôi khi hai ba phút. Dấu hiệu để biết đã đủ: sóng trên màn hình đều đặn, nhịp mạch máy hiện khớp với nhịp đếm tay, và con số SpO2 giữ yên hoặc chỉ dao động một điểm.
Cũng cần biết rằng đo ở ngón tay có độ trễ so với thay đổi thật trong phổi: khi người bệnh vừa ngưng thở một lúc hay vừa được cho thở oxy, con số ở ngón tay thường thay đổi chậm hơn vài chục giây. Vì vậy sau khi thay đổi một điều gì đó (ngồi dậy, bật oxy, ho khạc xong), hãy chờ thêm một lúc rồi mới đánh giá.
Đo cho người già, người đang ốm nằm giường
Đỡ tay, đừng bắt họ giữ. Người già yếu khó giữ tay yên một phút. Đặt cẳng tay họ lên gối, tay người chăm đỡ nhẹ dưới cổ tay.
Nói trước việc mình sắp làm. Một câu đơn giản như “Bác ngồi yên một chút, con kẹp cái này vào ngón tay đo oxy, không đau đâu” giúp họ không giật tay ra. Người lú lẫn hay tò mò rút kẹp; đo lúc họ nghỉ, đừng đo lúc vừa đánh thức.
Nằm hay ngồi đều được, nhưng ghi lại. Người bệnh phổi hoặc béo phì nằm thẳng có thể có SpO2 thấp hơn khi ngồi. Ghi tư thế vào sổ để lần sau đo cùng tư thế mà so.
Ngón tay phù. Phù làm ánh sáng đi qua lớp mô dày hơn, sóng yếu. Thử ngón khác ít phù hơn, đừng ép mạnh.
Run tay. Người run tay do tuổi hoặc bệnh thần kinh nên tì cả cẳng tay xuống mặt phẳng, chờ lâu hơn, chọn lúc run ít nhất.
Tự kiểm tra xem lần đo này có đáng tin không
Trước khi ghi con số vào sổ hay báo cho bác sĩ, tự trả lời ba câu. Một, sóng hoặc thanh nhịp có đều không. Hai, nhịp mạch máy hiện có gần với nhịp tự đếm ở cổ tay không, chênh dưới khoảng năm nhịp là được. Ba, người được đo có đang tỉnh táo, nói chuyện bình thường, môi hồng không.
Nếu cả ba đều “có”, con số đáng tin. Nếu sóng kém hoặc nhịp lệch nhiều, coi như lần đo đó hỏng, sửa nguyên nhân rồi đo lại. Nếu con số tốt nhưng người được đo trông mệt, thở gấp, môi tái, hãy tin vào những gì mắt thấy hơn là con số, và xem bài SpO2 bao nhiêu thì cần gọi bác sĩ hoặc cấp cứu.
Một mẹo nhỏ để biết máy nhà còn tốt: đo cho chính mình lúc khoẻ, tay ấm, nghỉ ngơi. Nếu máy liên tục cho số thấp bất thường ở một người khoẻ, hoặc nhịp mạch khác xa nhịp đếm tay, máy có thể đã hỏng hoặc pin yếu. Thay pin rồi thử lại trước khi tin vào bất kỳ con số nào.
Những thứ không cần làm
Có vài thói quen phổ biến không giúp gì cho phép đo, thậm chí làm rối thêm:
- Không cần hít sâu vài hơi trước khi đo để “lên số”. Hít sâu làm số nhích lên tạm thời, không phản ánh lúc thở bình thường.
- Không cần đo liên tục cả ngày khi người bệnh ổn. Đo theo giờ bác sĩ dặn, hoặc khi có triệu chứng mới.
- Không cần mua thêm máy thứ hai chỉ vì số dao động một hai điểm giữa các lần đo. Dao động đó là bình thường.
- Không ép kẹp bằng tay cho chặt hơn. Ép mạnh làm giảm máu tới đầu ngón, số còn kém hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nên kẹp máy đo SpO2 vào ngón tay nào?
Ưu tiên ngón giữa hoặc ngón trỏ, ngón sạch móng, ấm, không đeo nhẫn. Ngón cái thường quá dày cho khe kẹp và cho tín hiệu kém hơn.
Kẹp máy đo oxy bao lâu thì đọc số?
Chờ ít nhất 30 giây đến một phút, khi sóng đều và con số giữ yên nhiều giây liền. Tay lạnh hoặc người già yếu có thể cần lâu hơn.
Đo SpO2 nên ngồi hay nằm?
Ngồi tựa lưng sau năm phút nghỉ là tư thế dễ so sánh nhất. Người nằm giường thì đo khi nằm đầu cao, và ghi tư thế lại để các lần sau đo giống nhau.
Có cần hít thở sâu trước khi đo SpO2 không?
Không. Hít sâu làm số nhích lên tạm thời, không phản ánh lúc thở bình thường. Cứ thở tự nhiên, ngồi yên và không nói chuyện trong lúc chờ số.
Vì sao mỗi lần kẹp máy đo oxy ra một số khác?
Dao động một hai điểm giữa các lần đo là bình thường. Nếu lệch nhiều hơn, thường do tay lạnh, cử động, kẹp nông hoặc đọc số quá sớm; sửa các lỗi đó rồi đo lại.
Làm sao biết máy đo SpO2 ở nhà còn chính xác?
Đo cho người khoẻ lúc nghỉ, tay ấm, rồi so nhịp mạch máy hiện với nhịp đếm tay. Số thấp bất thường hoặc nhịp lệch xa thì thay pin, thử lại, vẫn vậy thì nên thay máy.