Đau được gọi là dấu hiệu sinh tồn thứ năm vì người làm nghề muốn nó được hỏi, chấm điểm và ghi lại đều đặn như mạch, huyết áp, nhiệt độ và nhịp thở. Đau là tín hiệu cơ thể báo có chuyện, và đau không được xử lý tốt cũng làm các chỉ số kia xấu đi.
Cách gọi này không có nghĩa đau đo được bằng máy, cũng không có nghĩa càng đau càng nguy. Nó là một quy ước chăm sóc. Hiểu đúng quy ước ấy giúp người bệnh và người nhà biết vì sao điều dưỡng cứ hỏi “bác đau mấy điểm”, và trả lời thế nào cho có ích.
Cách gọi này đến từ đâu
Bốn dấu hiệu sinh tồn kinh điển được dạy từ rất lâu vì chúng đo được và phản ánh trực tiếp tuần hoàn, hô hấp, thân nhiệt. Đến khoảng cuối thập niên 1990, giới điều dưỡng và các hiệp hội về đau ở Mỹ vận động coi đau là dấu hiệu thứ năm. Lý do họ nêu khá đơn giản: người bệnh nằm viện đau nhiều mà không ai hỏi, vì phiếu theo dõi không có ô nào cho đau.
Ý tưởng lan sang nhiều nơi. Ở nhiều bệnh viện Việt Nam hiện nay, phiếu chăm sóc có dòng ghi điểm đau, và điều dưỡng được dạy hỏi đau mỗi lần đo sinh hiệu, sau mổ, sau khi dùng thuốc giảm đau.
Về sau chính giới chuyên môn cũng nhìn lại: việc chạy theo con số đau, cố đưa mọi người về “không đau”, có thể dẫn tới dùng thuốc giảm đau mạnh quá tay. Vì vậy cách nhìn hiện nay cân bằng hơn: hỏi đau đều đặn, nhưng mục tiêu là giúp người bệnh sinh hoạt được, ngủ được, tập được, chứ không phải ép điểm số về 0.
Đau giống và khác bốn dấu hiệu kia ở chỗ nào
So sánh dưới đây giúp hiểu vì sao đau được xếp chung nhóm nhưng phải đọc theo cách riêng:
| Đặc điểm | Mạch, huyết áp, nhiệt độ, nhịp thở | Đau |
|---|---|---|
| Ai đo | Người khác đo hoặc máy đo | Chỉ người bệnh tự báo; người khác chỉ quan sát khi người bệnh không nói được |
| Có khoảng tham khảo chung không | Có, theo tuổi | Không; mỗi người một ngưỡng chịu đau |
| Đo lặp lại | Theo giờ hoặc theo y lệnh | Mỗi lần đo sinh hiệu, khi đau mới xuất hiện, sau mỗi lần xử trí |
| Con số nói lên điều gì | Tình trạng cơ thể tại thời điểm đo | Mức khó chịu người bệnh cảm thấy; quan trọng nhất là xu hướng tăng hay giảm |
| Dễ sai vì | Máy, tư thế, cách đo | Người bệnh ngại nói, sợ làm phiền, sợ thuốc; người hỏi gợi ý câu trả lời |
Điểm mấu chốt: với đau, lời người bệnh là chuẩn. Người nhà hay nhân viên y tế không có quyền “chấm lại” cho người bệnh chỉ vì thấy họ vẫn cười nói.
Đau ảnh hưởng tới các sinh hiệu khác ra sao
Đây là lý do thứ hai khiến đau được xếp vào nhóm sinh hiệu: nó kéo các con số khác lệch theo.
Mạch và huyết áp
Đau cấp kích hoạt phản ứng căng thẳng: tim đập nhanh hơn, huyết áp có thể nhích lên. Người đo huyết áp ngay lúc đang đau răng hay đau bụng quặn thường thấy số cao hơn ngày thường. Đó là lý do nên ghi kèm “lúc đo đang đau” vào sổ theo dõi.
Nhịp thở
Đau ngực, đau bụng trên, đau sau mổ bụng khiến người bệnh thở nông và nhanh để tránh cử động gây đau. Thở nông lâu ngày ở người nằm nhiều làm tăng nguy cơ ứ đọng đờm.
Tri giác và giấc ngủ
Đau kéo dài làm mất ngủ, mệt, cáu kỉnh. Ở người cao tuổi, đau không được nhận ra có thể biểu hiện thành kích động hoặc lú lẫn, nhất là ở người sa sút trí tuệ.
Ba điều cách gọi này không có nghĩa
Không có nghĩa đau càng nhiều càng nguy hiểm. Sỏi thận có thể đau dữ dội nhưng thường không đe doạ tính mạng ngay; trong khi một số bệnh nặng ở người già, người tiểu đường lại đau rất ít. Mức đau và mức nguy hiểm là hai chuyện khác nhau.
Không có nghĩa phải hết đau mới là ổn. Sau mổ, sau gãy xương, việc còn đau nhẹ khi vận động là thường gặp. Mục tiêu đặt ra cùng bác sĩ thường là mức đau đủ thấp để ngủ, ăn, tập đi.
Không có nghĩa con số đau là chẩn đoán. Điểm đau 8 không nói đau do gì. Bác sĩ cần thêm vị trí, tính chất, thời điểm, các dấu hiệu kèm theo.
Người bệnh nên báo đau thế nào
Khi điều dưỡng hoặc bác sĩ hỏi, một câu trả lời đủ ý gồm năm phần, theo thứ tự:
- Đau ở đâu: chỉ tay vào chỗ đau, nói có lan đi đâu không.
- Đau mấy điểm nếu 0 là không đau và 10 là đau nhất có thể tưởng tượng. Cách chấm cho đúng được giải thích ở bài thang điểm đau tự chấm.
- Đau kiểu gì: âm ỉ, nhói, bỏng rát, quặn từng cơn, như bị đè.
- Đau từ lúc nào, tăng hay giảm so với lần hỏi trước.
- Đau cản trở việc gì: không ngủ được, không ho được, không tự đi vệ sinh được.
Câu mẫu: “Đau ở vết mổ, lan ra hông phải, khoảng 6 điểm, đau nhói khi ho, từ nửa đêm đến giờ tăng hơn, không dám ho.” Một câu như vậy đủ để điều dưỡng quyết định có báo bác sĩ hay không.
Vì sao nhiều người không chịu báo đau
Người nhà có thể giúp bằng cách hỏi lại câu hỏi theo cách nhẹ nhàng: “Bố đau mấy điểm, nói thật để bác sĩ biết chỉnh thuốc”, và kể với điều dưỡng những gì quan sát được khi người bệnh không nói.
Sợ làm phiền. Người cao tuổi hay nghĩ “bác sĩ bận, chịu được thì chịu”.
Coi chịu đau là đức tính. Nhiều người được dạy từ nhỏ rằng kêu đau là yếu đuối.
Sợ thuốc. Lo nghiện, lo hại dạ dày, nên giấu bớt mức đau. Những lo lắng này nên nói thẳng với bác sĩ để được giải thích, chứ không phải giấu đau.
Nghĩ đau là đương nhiên. “Già rồi thì đau”, “mổ thì phải đau”. Đau thường gặp không có nghĩa đau phải chịu đựng mà không ai hỏi.
Người nhà làm gì với “dấu hiệu thứ năm” khi chăm ở nhà
Ở nhà không ai bắt buộc phải chấm điểm đau, nhưng làm theo thói quen của bệnh viện có lợi rõ ràng. Mỗi lần đo huyết áp hay nhiệt độ cho bố mẹ, hỏi thêm một câu “hôm nay đau chỗ nào không, mấy điểm” và ghi vào cùng dòng trong sổ. Sau một tuần, cột đau ấy cho thấy điều mà trí nhớ không giữ được: đau đang giảm dần, đứng yên, hay nhích lên mỗi tối.
Cột đau cũng giúp đọc các số đo khác cho đúng. Một buổi sáng huyết áp cao hơn hẳn, nhìn sang thấy hôm đó ghi “đau gối 7 điểm, mất ngủ”, người nhà sẽ biết nên đo lại khi đã đỡ đau trước khi lo lắng. Ngược lại, một người vốn kêu đau lưng mỗi ngày bỗng nói “không đau gì cả” nhưng lại ngủ li bì, ăn ít, thì sự im lặng ấy cũng là một thay đổi đáng báo.
Với người không tự nói được đau, như trẻ nhỏ hay người sa sút trí tuệ, người nhà chuyển từ hỏi sang quan sát nét mặt, tiếng rên, tư thế, cách phản ứng khi được chạm vào. Những thang quan sát dành cho các trường hợp này được trình bày ở các bài riêng trong cùng chuyên mục.
Khi nào đau là tín hiệu cần đi khám hoặc gọi 115
Bất kể điểm số bao nhiêu, gọi cấp cứu 115 khi đau đi kèm:
- Đau ngực như bị đè, bóp nghẹt, lan lên hàm hoặc ra tay, kèm vã mồ hôi, khó thở.
- Đau đầu dữ dội đột ngột như “sét đánh”, hoặc kèm nôn, lơ mơ, yếu nửa người.
- Đau bụng dữ dội kèm bụng cứng, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, hoặc ngất.
- Đau kèm tri giác giảm, da lạnh vã mồ hôi, mạch rất nhanh hoặc rất yếu.
Đi khám trong ngày khi đau mới xuất hiện mà không rõ nguyên nhân, đau tăng dần dù đã dùng thuốc theo đơn, đau kèm sốt, hoặc đau làm mất ngủ nhiều đêm. Người đau kéo dài nhiều tuần nên giữ nhật ký đau như hướng dẫn ở bài nhật ký đau tại nhà để mang theo khi khám.
Câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu sinh tồn thứ năm là gì?
Là cách nhiều cơ sở y tế gọi đau, để nhấn mạnh rằng đau cần được hỏi và ghi lại đều đặn như mạch, huyết áp, nhiệt độ và nhịp thở. Có nơi gọi độ bão hoà oxy là dấu hiệu thứ năm, tuỳ quy ước.
Đau có làm huyết áp đo được cao lên không?
Có thể. Đau cấp làm tim đập nhanh và huyết áp nhích lên tạm thời. Khi đo huyết áp lúc đang đau, nên ghi chú điều đó và đo lại khi đã đỡ đau để có số phản ánh đúng hơn.
Người bệnh nói đau 9 điểm mà vẫn cười nói thì có phải nói quá không?
Không nên kết luận như vậy. Mỗi người biểu lộ đau khác nhau, có người cười để che. Điểm do người bệnh tự chấm là thông tin chính, việc của người chăm là ghi lại và báo cho nhân viên y tế.
Có phải đau càng nhiều thì bệnh càng nặng không?
Không hẳn. Có bệnh đau dữ dội nhưng không nguy hiểm tức thời, có bệnh nặng lại đau ít, nhất là ở người già và người tiểu đường. Vì vậy cần nhìn đau cùng các dấu hiệu khác.
Vì sao sau mổ điều dưỡng hỏi đau nhiều lần trong ngày?
Để biết thuốc giảm đau có tác dụng không, đau có tăng bất thường không và người bệnh có đủ đỡ đau để ho, thở sâu, ngồi dậy, tập đi hay chưa. Đau tăng bất thường sau mổ có thể là dấu hiệu biến chứng.
Sợ nghiện thuốc thì có nên giấu bớt mức đau không?
Không nên. Giấu đau làm bác sĩ chọn sai hướng xử trí. Hãy nói thật mức đau và nói luôn nỗi lo về thuốc, bác sĩ sẽ giải thích và chọn cách phù hợp.