Để đo nhiệt độ ở tai cho đúng, người lớn và trẻ trên một tuổi kéo vành tai lên trên và ra sau, trẻ dưới một tuổi kéo thẳng ra sau, rồi đưa đầu đo vào kín ống tai, hướng về phía màng nhĩ và bấm. Số sai thường do đầu đo chọc vào thành ống tai, ráy tai, hoặc vừa nằm đè tai.
Nhiệt kế tai có lợi thế lớn: màng nhĩ nhận máu từ cùng hệ mạch nuôi vùng não điều khiển thân nhiệt, nên khi đo trúng, con số khá sát nhiệt độ lõi, và chỉ mất vài giây. Điểm yếu là ống tai không thẳng, đầu đo lại to, nên chỉ cần lệch hướng một chút là máy đo thành ống tai thay vì màng nhĩ. Bài này tập trung vào thao tác.
Vì sao phải kéo vành tai
Ống tai ngoài không phải một đường thẳng. Ở người lớn nó cong hình chữ S nhẹ, đi vào trong rồi hơi chếch lên và ra trước. Nếu đưa đầu đo thẳng vào mà không kéo, mắt cảm biến sẽ nhìn vào thành ống tai, nơi mát hơn màng nhĩ. Kéo vành tai làm ống tai thẳng ra, để cảm biến nhìn thấy màng nhĩ.
Ở trẻ dưới một tuổi, ống tai ngắn và hướng khác, nên kéo nhẹ thẳng ra sau là đủ. Từ khoảng một tuổi trở lên, ống tai dần giống người lớn, kéo lên trên và ra sau. Đây là quy tắc chung trong sách điều dưỡng; vài máy có hướng dẫn riêng, hãy đọc kèm.
Các bước đo nhiệt độ ở tai
Thao tác dưới đây dùng cho nhiệt kế hồng ngoại đo tai dạng cầm tay.
- Để người được đo ngồi yên trong phòng vài phút. Nếu vừa ở ngoài trời lạnh hoặc gió, chờ khoảng mười lăm đến hai mươi phút.
- Kiểm tra đầu đo sạch, lắp chụp đầu đo mới nếu máy dùng chụp. Chụp rách, bẩn hoặc lắp lệch đều cho số sai.
- Bật máy, chờ báo sẵn sàng.
- Một tay giữ đầu người được đo cho yên. Với trẻ, cho trẻ ngồi lòng, áp má bên kia vào ngực người lớn.
- Tay kia kéo vành tai: lên trên và ra sau với người lớn và trẻ trên một tuổi, thẳng ra sau với trẻ dưới một tuổi.
- Đưa đầu đo vào ống tai vừa đủ kín, hướng mũi đo chếch về phía mắt bên đối diện. Không ấn mạnh.
- Bấm nút, giữ yên đến khi máy báo, rồi mới rút ra.
- Ghi con số kèm “tai trái” hoặc “tai phải”. Lần sau đo cùng bên tai đó.
Hướng “chếch về phía mắt bên đối diện” là mẹo nhiều điều dưỡng dùng để định hướng nhanh: nó giúp mũi đo đi theo trục ống tai thay vì chọc vào thành sau.
Những lý do khiến nhiệt độ tai sai
Đầu đo không kín ống tai. Khí lạnh lọt vào, cảm biến hứng cả không khí. Số thường thấp hơn thật. Trẻ quay đầu đúng lúc bấm là nguyên nhân phổ biến nhất.
Ráy tai nhiều. Ráy tai chặn một phần đường nhìn của cảm biến, số có thể thấp. Không cần tự ngoáy tai trước khi đo; nếu nghi ráy tai nhiều, đo tai bên kia hoặc chọn vị trí khác.
Vừa nằm nghiêng đè lên tai. Tai bị ép vào gối ấm lên tạm thời. Đo ngay sau khi trẻ thức dậy ở bên tai vừa nằm đè có thể cho số cao hơn bên kia.
Từ ngoài trời lạnh vào. Vành tai và ống tai ngoài bị gió làm lạnh. Cần thời gian để trở về bình thường.
Chụp đầu đo cũ hoặc thiếu chụp. Với máy thiết kế dùng chụp, đo khi không có chụp hoặc chụp đã nhăn làm sai công thức tính.
Tai đang có vấn đề. Tai chảy dịch, vừa nhỏ thuốc tai, vừa phẫu thuật tai, đang đau tai: không đo bên đó. Đo bên kia hoặc đổi vị trí.
Đo tai cho từng nhóm người
Một số lưu ý theo đối tượng, mang tính tham khảo.
| Đối tượng | Cách kéo vành tai | Lưu ý |
|---|---|---|
| Trẻ dưới sáu tháng | Nhẹ nhàng ra sau | Ống tai rất nhỏ, nhiều hướng dẫn không khuyên dùng nhiệt kế tai ở tuổi này; hỏi nhân viên y tế cách đo phù hợp |
| Trẻ sáu tháng đến một tuổi | Thẳng ra sau | Giữ đầu trẻ chắc; đo lúc trẻ yên |
| Trẻ trên một tuổi, người lớn | Lên trên và ra sau | Đo cùng một bên tai trong suốt đợt theo dõi |
| Người già nằm lâu | Lên trên và ra sau | Đo bên tai không nằm đè; kiểm ráy tai nếu số thấp bất thường |
| Người đeo máy trợ thính | Tháo máy, chờ vài phút | Ống tai vừa bị bít kín sẽ ấm hơn bình thường |
Hai tai ra hai số khác nhau
Chênh nhẹ là bình thường
Hai tai có thể chênh nhau vài phần mười độ ở cùng một người, do hình dạng ống tai và lượng ráy tai khác nhau. Vì vậy quy tắc quan trọng nhất khi theo dõi bằng nhiệt kế tai là luôn đo cùng một bên.
Chênh nhiều thì kiểm thao tác trước
Nếu một bên ra ba mươi bảy, bên kia ba mươi tám, hãy kiểm: bên nào vừa nằm đè, bên nào có nhiều ráy, lúc đo bên thấp có kéo vành tai đúng không. Đo lại cẩn thận từng bên. Trong đa số trường hợp, bên cho số cao hơn sau khi đo đúng là bên đáng tin hơn, vì lỗi thao tác hầu như luôn kéo số xuống.
Đối chiếu vị trí khác khi cần
Khi không chắc, đo thêm ở miệng hoặc nách để có một mốc so sánh. Khoảng chênh tham khảo giữa các vị trí có ở bài nhiệt độ nách, miệng, tai, trán chênh nhau bao nhiêu; nhiệt kế đo trán có những lỗi riêng, xem bài nhiệt kế đo trán mỗi lần ra một số khác.
Đo tai khi trẻ đang ngủ hoặc đang quấy
Trẻ đang ngủ
Nhiệt kế tai đo được khi trẻ ngủ, nhưng hãy chọn bên tai đang hướng lên, không phải bên áp xuống gối. Kéo vành tai thật nhẹ, đưa đầu đo vào từ từ. Nếu trẻ giật mình quay đầu giữa chừng, bỏ con số đó, chờ trẻ yên rồi đo lại thay vì cố đọc kết quả vừa hiện.
Trẻ vừa được ủ chăn kín, đội mũ len trùm tai thì vành tai ấm hơn bình thường. Bỏ mũ, chờ vài phút rồi hãy đo.
Trẻ đang khóc, giãy
Khóc to làm mặt đỏ, nóng, và đầu cử động liên tục nên đầu đo khó kín. Dỗ cho trẻ nín trước. Một câu nói mẫu giúp trẻ lớn hợp tác: “Con nghiêng đầu vào ngực mẹ, đếm tới năm là xong”. Trẻ biết trước việc sắp xảy ra thường ít giãy hơn bị đo bất ngờ.
Nếu sau hai ba lần mà trẻ vẫn không yên, chuyển sang đo nách. Một con số đo nách đúng còn tốt hơn ba con số đo tai lúc trẻ đang quẫy.
Giữ máy đo tai cho bền và chính xác
Mắt cảm biến nằm sâu trong đầu đo, rất dễ bám bụi và dầu từ ống tai. Sau mỗi lần đo, thay chụp hoặc lau đầu đo theo hướng dẫn, thường bằng bông hơi ẩm cồn, để khô hẳn rồi mới cất. Không nhúng máy vào nước, không lau bằng vật cứng làm trầy thấu kính.
Cất máy trong hộp ở nhiệt độ phòng, tránh cạnh cửa sổ nắng hay trong ô tô. Trước khi đo, để máy ở phòng đo một lúc. Khi máy báo pin yếu thì thay ngay; pin yếu có thể khiến máy vẫn hiện số nhưng kém chính xác.
Thử máy định kỳ bằng cách đo cho người khỏe trong nhà vào lúc nghỉ ngơi. Nếu nhiều lần cho số thấp hoặc cao bất thường so với cảm nhận và so với vị trí khác, nên mang máy đi kiểm hoặc thay.
Khi nào cần đi khám, khi nào gọi 115
Đi khám khi trẻ nhỏ sốt kèm đau tai, kéo tai, chảy dịch tai, hoặc khi sốt kéo dài nhiều ngày; khi người lớn có thân nhiệt bất thường kèm bệnh nền nặng; hoặc khi người nhà thấy người bệnh khác hẳn ngày thường. Con số trên máy chỉ là một phần.
Gọi 115 ngay nếu có khó thở, tím tái, co giật, li bì khó đánh thức, cứng cổ, hoặc nổi chấm đỏ tím không mất khi ấn. Không cần đo lại trước khi gọi.
Câu hỏi thường gặp
Đo nhiệt độ ở tai kéo vành tai như thế nào?
Người lớn và trẻ trên một tuổi kéo vành tai lên trên và ra sau; trẻ dưới một tuổi kéo nhẹ thẳng ra sau. Việc này giúp ống tai thẳng ra để cảm biến nhìn trúng màng nhĩ.
Vì sao đo tai hai bên ra hai số khác nhau?
Hai tai có hình dạng và lượng ráy khác nhau nên chênh nhẹ là bình thường. Chênh nhiều thường do một bên vừa nằm đè hoặc đặt đầu đo không kín. Nên luôn đo cùng một bên.
Ráy tai có làm sai nhiệt độ đo tai không?
Có thể. Ráy tai nhiều chặn một phần đường nhìn của cảm biến, thường cho số thấp hơn thật. Không cần tự ngoáy tai; hãy đo bên kia hoặc dùng vị trí khác.
Trẻ sơ sinh có đo nhiệt độ ở tai được không?
Ống tai trẻ rất nhỏ khó đặt đầu đo đúng, nhiều hướng dẫn không khuyên dùng nhiệt kế tai cho trẻ vài tháng đầu. Nên hỏi nhân viên y tế về cách đo phù hợp với tuổi của trẻ.
Có cần thay chụp đầu đo tai mỗi lần không?
Với máy thiết kế dùng chụp, nên thay chụp mới mỗi lần đo, nhất là khi đo cho nhiều người. Chụp bẩn, nhăn hoặc lắp lệch có thể làm số đo sai.
Nhiệt độ đo ở tai bao nhiêu là sốt?
Nhiều tài liệu lấy mốc tham khảo khoảng ba mươi tám độ khi đo ở tai. Mốc có thể khác theo tuổi và theo chỉ dẫn riêng của bác sĩ, nên ghi kèm vị trí đo khi báo lại.