Một con số thấp đo ở nhà, khoảng ba mươi lăm rưỡi đến ba mươi sáu độ, phần lớn là do đo sai, đo lúc sáng sớm hoặc do mức nền của người đó vốn thấp. Đáng lo khi thân nhiệt đo đúng dưới khoảng ba mươi lăm độ, hoặc khi số thấp kèm lơ mơ, run, da lạnh tái, bỏ ăn, nhất là ở trẻ nhỏ và người già.
Người ta thường chỉ lo khi nhiệt kế báo cao, ít ai để ý khi nó báo thấp. Thực ra cả hai đầu đều có ý nghĩa. Bài này giúp bạn tách con số thấp “vô hại” với con số thấp cần hành động, theo thứ tự: kiểm phép đo trước, xem hoàn cảnh sau, rồi nhìn người bệnh.
Bước một: loại trừ lỗi đo
Trước khi lo, hãy chắc rằng con số thấp không đến từ cách đo. Lần lượt kiểm:
- Vị trí đo là gì? Nách và trán vốn thấp hơn miệng, tai. Ba mươi lăm độ tám ở nách khác với ba mươi lăm độ tám ở tai.
- Nách có ướt, có khép kín không? Đầu nhiệt kế có nằm trong hõm nách không?
- Máy đo trán có bị đo ngay khi người vừa vào từ ngoài gió, khi trán có mồ hôi, khi cầm quá xa không?
- Đo miệng có ngay sau uống nước lạnh, hay người bệnh đang thở bằng miệng không?
- Đo tai có kéo vành tai, đặt đầu đo kín không? Có nhiều ráy tai không?
- Máy có đang ở chế độ đo người, pin còn tốt không?
- Đo lại bằng cách đúng, hoặc đổi sang vị trí khác gần lõi hơn.
Phần lớn các cuộc gọi lo lắng vì “con chỉ ba mươi lăm độ” kết thúc ở bước này. Các lỗi cụ thể của từng vị trí có ở bài đo nhiệt độ ở nách cho đúng và nhiệt kế đo trán mỗi lần ra một số khác.
Bước hai: những lúc thân nhiệt thấp là bình thường
Lúc gần sáng và vừa ngủ dậy. Thân nhiệt thấp nhất trong ngày vào lúc này. Một người khỏe có thể đo miệng chỉ khoảng ba mươi sáu độ, đo nách thấp hơn nữa.
Người có mức nền thấp. Có người cả đời thân nhiệt quanh ba mươi sáu độ hoặc thấp hơn chút, hoàn toàn khỏe. Biết mức nền của mình giúp không lo nhầm.
Người cao tuổi. Thân nhiệt nền thường thấp hơn người trẻ. Một con số hơi thấp ở người già khỏe, ăn ngủ bình thường, không cần lo.
Vừa ngồi phòng điều hòa lạnh lâu, vừa tắm nước mát. Da và các vị trí đo ngoài như nách, trán bị làm mát. Chờ ấm lại rồi đo.
Sau khi hạ sốt. Khi cơn sốt lui, cơ thể vã mồ hôi để thải nhiệt, thân nhiệt có thể xuống thấp hơn mức thường ngày một lúc rồi trở lại.
Bước ba: khi số thấp đáng lo
Con số
Sách giáo khoa thường gọi là hạ thân nhiệt khi nhiệt độ lõi dưới khoảng ba mươi lăm độ. Ở nhà, khi đo đúng cách ở miệng hoặc tai mà ra dưới mức này, hoặc đo nách đúng mà thấp hẳn so với mức nền của người đó, cần xem xét nghiêm túc. Đây là mốc tham khảo, không phải đường ranh tuyệt đối.
Người bệnh trông thế nào
Thân nhiệt thấp đáng lo hiếm khi đi một mình. Hãy nhìn: người bệnh có lơ mơ, nói chậm, lẫn lộn không? Run nhiều hay ngược lại đã thôi run dù vẫn lạnh? Da tái, lạnh, nổi vân tím? Môi, đầu ngón tím? Thở chậm, nông? Trẻ nhỏ bú kém, ít cử động, khóc yếu?
Ai dễ gặp
Trẻ sơ sinh và trẻ nhẹ cân mất nhiệt rất nhanh. Người già, nhất là người gầy, ăn kém, sống một mình trong nhà lạnh. Người say rượu nằm ngoài trời. Người bị ướt mưa lâu, ngâm nước. Người đang ốm nặng, đặc biệt là nhiễm trùng nặng: ở một số người, nhất là trẻ nhỏ và người già, nhiễm trùng nặng có thể làm thân nhiệt thấp thay vì sốt.
Đọc con số thấp theo tình huống
Một số tình huống hay gặp và cách phản ứng hợp lý, mang tính tham khảo.
| Tình huống | Có thể là | Nên làm |
|---|---|---|
| Người lớn khỏe, sáng sớm, đo nách ba mươi lăm độ tám | Lỗi đo hoặc nhịp buổi sáng | Đo lại đúng cách, đo miệng hoặc tai |
| Người già ăn ngủ bình thường, nách ba mươi sáu độ, mọi ngày như vậy | Mức nền thấp | Ghi vào sổ làm mức nền, không cần lo |
| Người già bỗng lừ đừ, bỏ ăn, đo nhiều lần thấp hơn hẳn mọi ngày | Có thể đang ốm | Đưa đi khám sớm |
| Trẻ sơ sinh tay chân lạnh, đo nách thấp, bú kém | Trẻ bị lạnh hoặc đang ốm | Ủ ấm ngay, đưa đi khám |
| Người bị ướt lạnh lâu, run, nói lắp, vụng về | Hạ thân nhiệt do lạnh | Đưa vào chỗ ấm, thay đồ khô, gọi cấp cứu nếu lơ mơ |
Hạ thân nhiệt do môi trường lạnh có cách nhận biết và sơ cứu riêng, được viết kỹ ở bài hạ thân nhiệt do lạnh.
Tay chân lạnh có phải là thân nhiệt thấp không
Không hẳn. Tay chân là phần vỏ, mạch máu ở đó co lại khi trời lạnh, khi căng thẳng, và đặc biệt khi cơn sốt đang lên. Trẻ đang lên sốt thường tay chân lạnh ngắt trong khi thân và đầu nóng, người lớn thì rét run đắp chăn mà nhiệt kế vẫn báo cao. Vì vậy sờ tay chân không thay được nhiệt kế.
Ngược lại, khi thân mình, bụng, ngực cũng lạnh, da tái, kèm lừ đừ, thì đó là dấu hiệu đáng lo hơn nhiều. Với trẻ sơ sinh, người ta thường sờ gáy hoặc lưng chứ không sờ bàn tay để ước lượng trẻ có lạnh không, rồi đo lại bằng nhiệt kế.
Theo dõi tại nhà khi con số hơi thấp mà người vẫn khỏe
Khi đã loại trừ lỗi đo, người được đo ăn ngủ bình thường, tỉnh táo, không run, bạn có thể theo dõi theo thứ tự sau:
- Làm ấm môi trường: đóng cửa gió lùa, tắt quạt, mặc thêm lớp áo, đi tất.
- Cho uống nước ấm, ăn bữa bình thường nếu đến giờ.
- Khoảng nửa giờ đến một giờ sau đo lại cùng vị trí, cùng máy.
- Ghi cả hai lần đo vào sổ, kèm ghi chú hoàn cảnh: phòng lạnh, vừa tắm, vừa ngủ dậy.
- Nếu con số trở về mức thường ngày, coi như xong. Nếu vẫn thấp hơn hẳn mức nền, hoặc người bắt đầu mệt, lừ đừ, chuyển sang hướng đi khám.
Với người già, thói quen đo nền trong vài ngày khỏe mạnh giúp ích rất nhiều. Khi đã biết bà thường ba mươi sáu độ hai ở nách, một buổi sáng bà chỉ ba mươi lăm độ rưỡi, đo lại vẫn vậy, kèm bỏ bữa sáng, là tín hiệu rõ ràng để đưa bà đi khám, dù con số chưa chạm mốc hạ thân nhiệt của sách.
Những việc không nên làm
Không tự cho uống thuốc hay ngừng thuốc vì thấy thân nhiệt thấp. Một số thuốc, như thuốc hạ sốt dùng quá mức hay thuốc an thần, có thể góp phần làm thân nhiệt thấp; nếu nghi ngờ, mang theo toàn bộ thuốc đang dùng khi đi khám để bác sĩ xem.
Không ngâm người lạnh vào nước nóng, không áp chai nước sôi hay túi chườm quá nóng trực tiếp lên da, nhất là ở người già và trẻ nhỏ, vì da lạnh kém cảm nhận nên dễ bỏng. Không cho người lơ mơ ăn uống vì dễ sặc.
Không xoa bóp mạnh tay chân người bị lạnh lâu, và không cho uống rượu để “làm ấm”. Rượu làm giãn mạch ngoài da, cảm giác ấm lên nhưng thật ra cơ thể mất nhiệt nhanh hơn.
Khi nào cần đi khám, khi nào gọi 115
Đi khám sớm khi trẻ dưới ba tháng có thân nhiệt thấp bất thường kèm bú kém hay ít cử động; khi người già có thân nhiệt thấp hơn hẳn mức nền kèm mệt, bỏ ăn, lú lẫn mới xuất hiện; khi thân nhiệt thấp lặp lại nhiều ngày không rõ lý do.
Gọi 115 ngay khi người có thân nhiệt thấp mà lơ mơ, khó đánh thức, nói không rõ, thở chậm hoặc rất nông, da tái lạnh nổi vân tím, hoặc người bị lạnh lâu đã ngừng run nhưng vẫn lạnh. Trong lúc chờ, đưa vào chỗ ấm, thay đồ ướt, đắp chăn khô, giữ người bệnh nằm yên.
Câu hỏi thường gặp
Nhiệt độ cơ thể 35 độ có nguy hiểm không?
Nếu đo đúng ở miệng hoặc tai mà ra khoảng ba mươi lăm độ trở xuống thì cần chú ý, nhất là kèm lơ mơ, run, da tái. Nếu đo ở nách hay trán, trước hết hãy kiểm lại thao tác và đo bằng vị trí khác.
Vì sao đo nhiệt độ bị thấp hơn bình thường?
Thường do đo sai: nách ướt, tay không khép, đo trán khi vừa từ ngoài gió vào, đo miệng sau uống nước lạnh. Ngoài ra lúc sáng sớm và ở người có mức nền thấp, số đo cũng thấp hơn.
Người già thân nhiệt thấp có sao không?
Người già thường có thân nhiệt nền thấp hơn người trẻ, nếu ăn ngủ bình thường thì không đáng lo. Đáng lo khi con số thấp hơn hẳn mọi ngày, kèm mệt, bỏ ăn hoặc lú lẫn.
Trẻ sơ sinh bị lạnh người phải làm sao?
Ủ ấm ngay bằng cách da kề da với mẹ hoặc quấn khăn khô, đội mũ, rồi đo lại. Nếu trẻ bú kém, ít cử động hoặc thân nhiệt vẫn thấp, cần đưa trẻ đi khám sớm.
Bị ốm mà nhiệt độ thấp thay vì sốt có sao không?
Có thể là dấu hiệu cần chú ý, nhất là ở trẻ nhỏ và người già, vì nhiễm trùng nặng đôi khi làm thân nhiệt thấp. Kèm mệt lả, lơ mơ, thở nhanh thì cần đi khám ngay.
Tay chân lạnh có phải là bị hạ thân nhiệt không?
Không nhất thiết. Tay chân lạnh thường do co mạch khi trời lạnh hoặc khi sốt đang lên. Hãy đo bằng nhiệt kế và để ý thân mình, ngực có lạnh và người có lừ đừ không.