Trong tháng đầu, trẻ sơ sinh khoẻ thường có thân nhiệt đo ở nách khoảng 36,5–37,5°C, thở 30–60 lần/phút với những quãng ngừng ngắn dưới 10 giây, tay chân có thể hơi tím trong khi môi và thân hồng. Ngừng thở lâu, môi tím, thân lạnh hay sốt đều là lý do đi khám ngay.
Tháng đầu đời là lúc cha mẹ lo nhiều nhất và cũng là lúc nhiều điều trông lạ mà thật ra bình thường. Cơ thể trẻ vừa rời môi trường ấm, ổn định trong bụng mẹ; trung khu điều hoà nhịp thở và thân nhiệt còn non, nên các dấu hiệu sinh tồn dao động nhiều hơn hẳn so với trẻ vài tháng tuổi. Biết dao động nào là thường giúp cha mẹ đỡ hoảng, và quan trọng hơn là không bỏ sót dao động thật sự nguy hiểm.
Thở ngắt quãng: điều làm cha mẹ sợ nhất
Thở theo chu kỳ là gì
Nhìn một bé sơ sinh ngủ, nhiều người thấy bé thở nhanh dồn dập vài giây, rồi chậm dần, ngừng hẳn chừng năm đến mười giây, rồi lại thở tiếp như không có gì. Kiểu thở này gọi là thở theo chu kỳ, rất hay gặp ở trẻ sơ sinh, nhất là trẻ sinh non, và thưa dần trong những tháng đầu khi trung khu hô hấp trưởng thành.
Dấu hiệu cho thấy đây là thở theo chu kỳ bình thường: quãng ngừng ngắn, dưới khoảng 10 giây; bé không đổi màu, môi vẫn hồng; bé tự thở lại mà không cần ai chạm vào; ngoài lúc đó bé bú tốt, cựa quậy bình thường.
Ngừng thở cần lo
Khác hẳn là cơn ngừng thở kéo dài, thường được sách nhi mô tả là từ khoảng 20 giây trở lên, hoặc ngắn hơn nhưng kèm tím môi, tái nhợt, mềm nhũn hay nhịp tim chậm. Gặp cơn như vậy, chạm và lay nhẹ bé, xoa lưng, gọi người hỗ trợ; bé không tự thở lại thì gọi 115 ngay và làm theo hướng dẫn của tổng đài. Dù bé đã thở lại bình thường, vẫn phải đưa đi khám trong ngày.
Cách tự kiểm khi nghi ngờ: nhìn đồng hồ ngay lúc bé ngừng, đếm thầm số giây, đồng thời nhìn môi bé. Ghi lại thời điểm, độ dài quãng ngừng, màu môi, bé đang ngủ hay đang bú. Thông tin này giá trị hơn nhiều so với câu “hình như con ngừng thở lâu lắm”.
Thân nhiệt: trẻ sơ sinh dễ lạnh hơn dễ sốt
Trẻ sơ sinh có lớp mỡ dưới da mỏng, da mỏng, diện tích da lớn so với cân nặng, và chưa biết run để sinh nhiệt. Bé mất nhiệt rất nhanh khi tắm lâu, khi nằm cạnh cửa sổ có gió, khi thay tã trên mặt bàn lạnh. Vì vậy với trẻ tháng đầu, hạ thân nhiệt là mối lo thường gặp không kém sốt.
Cách đo phù hợp nhất cho trẻ sơ sinh tại nhà là đo ở nách bằng nhiệt kế điện tử: lau khô nách, đặt đầu nhiệt kế vào giữa hõm nách, khép tay bé sát vào thân và giữ cho tới khi máy báo. Không đo khi bé vừa tắm xong hoặc vừa được ủ chặt trong chăn dày, vì số sẽ lệch. Khoảng tham khảo phổ biến cho thân nhiệt đo ở nách của trẻ sơ sinh là 36,5–37,5°C.
Sờ tay chân để đoán bé lạnh hay nóng thường sai, vì bàn tay bàn chân trẻ sơ sinh hay mát hơn thân. Chỗ sờ đáng tin hơn là gáy, lưng hoặc bụng. Nếu gáy và bụng ấm, khô, bé hồng hào thì bé đủ ấm; nếu gáy đẫm mồ hôi, bé đỏ bừng, quấy thì bé đang bị ủ quá nóng.
Đọc nhanh các dấu hiệu trong tháng đầu
Bảng gom những điều cha mẹ hay hỏi nhất, chia theo mức độ. Các khoảng số là tham khảo cho trẻ sinh đủ tháng; trẻ sinh non hoặc có bệnh từ lúc sinh làm theo dặn dò riêng của khoa sơ sinh.
| Điều thấy được | Thường gặp, theo dõi tiếp | Cần đi khám hoặc gọi 115 |
|---|---|---|
| Nhịp thở lúc ngủ yên | Khoảng 30–60 lần/phút, có quãng ngừng ngắn | Từ 60 lần/phút trở lên ở hai lần đếm, hoặc thở rút lõm, rên |
| Quãng ngừng thở | Dưới khoảng 10 giây, bé tự thở lại, không đổi màu | Kéo dài khoảng 20 giây trở lên, hoặc kèm tím, tái, mềm nhũn |
| Thân nhiệt ở nách | Khoảng 36,5–37,5°C | Dưới 36,5°C dù đã ủ ấm, hoặc từ 38°C trở lên |
| Màu da | Bàn tay, bàn chân hơi tím, môi và thân hồng | Môi, lưỡi, quanh miệng tím; da xám hoặc tái nhợt |
| Bú và tỉnh | Bú đều, có lúc tỉnh, cựa quậy | Bỏ bú, khó đánh thức, lả, co giật |
Cột cuối không phải để người nhà tự phân loại bệnh, mà để biết lúc nào thôi chờ. Gặp một ô trong cột đó là đủ lý do mang bé đi khám; gặp ngừng thở có tím, co giật hay khó đánh thức là gọi 115.
Tay chân tím nhẹ và các màu da khác
Trong những ngày đầu, nhiều bé có bàn tay, bàn chân tím nhẹ, nhất là khi bị lạnh. Hiện tượng này gọi là tím đầu chi, do mạch máu ở ngoại vi còn co thắt, thường hết khi bé được ủ ấm. Điều phân biệt quan trọng là tím trung tâm: môi, lưỡi, niêm mạc trong miệng và quanh miệng tím. Tím trung tâm không bao giờ là bình thường và cần được đánh giá cấp cứu.
Cách kiểm: trong ánh sáng ban ngày hoặc đèn trắng, nhẹ nhàng mở miệng bé nhìn lưỡi. Lưỡi hồng là tốt. Đèn vàng trong phòng ngủ dễ làm da trông ngả màu, nên khi nghi ngờ hãy đưa bé ra chỗ sáng hơn.
Da nổi vân tím như mạng lưới khi bé bị lạnh cũng hay gặp và mất đi khi ủ ấm. Nếu vân tím xuất hiện ở bé đang ấm, kèm bỏ bú, lả, tay chân lạnh ngắt, đó là dấu hiệu tuần hoàn kém và cần khám ngay.
Sốt ở trẻ dưới 3 tháng: luật riêng
Với trẻ lớn, sốt nhẹ mà vẫn chơi, ăn được thì cha mẹ có thể theo dõi. Với trẻ dưới 3 tháng, đặc biệt trong tháng đầu, luật khác hẳn: thân nhiệt từ khoảng 38°C trở lên là lý do đưa đi khám ngay, kể cả khi bé trông vẫn tỉnh. Hệ miễn dịch của trẻ nhỏ chưa khu trú được nhiễm trùng, bé có thể chuyển nặng nhanh mà biểu hiện bên ngoài rất ít.
Ngược lại, thân nhiệt thấp dưới 36,5°C dù đã được ủ ấm đúng cách cũng là dấu hiệu cần đi khám, vì ở trẻ sơ sinh nhiễm trùng đôi khi biểu hiện bằng hạ thân nhiệt chứ không phải sốt.
Không tự cho trẻ sơ sinh dùng thuốc hạ sốt trước khi được khám. Thuốc có thể che mất dấu hiệu mà người khám cần thấy, và liều cho trẻ nhỏ phải do bác sĩ tính theo cân nặng.
Một lần kiểm tra nhanh mỗi ngày, mất chừng năm phút
Trẻ khoẻ không cần đo đếm liên tục. Một lần kiểm có chủ đích lúc bé ngủ trưa, cộng với quan sát lúc bé bú, là đủ cho tuần đầu ở nhà.
- Rửa và làm ấm tay. Nhìn màu môi, lưỡi, thân bé dưới ánh sáng tự nhiên.
- Sờ gáy và bụng xem ấm hay lạnh, khô hay đẫm mồ hôi; điều chỉnh lớp áo, chăn cho vừa.
- Vén áo, đếm nhịp thở đủ một phút khi bé ngủ yên. Cách đếm chi tiết có trong bài nhịp tim và nhịp thở của trẻ theo từng tuổi.
- Nhìn xem bụng dưới sườn có hóp sâu mỗi lần hít vào không, có tiếng rên ở cuối hơi thở không.
- Đo nhiệt độ ở nách nếu bé có vẻ nóng, lạnh, bỏ bú hoặc lừ đừ.
- Ghi vào sổ: giờ, nhịp thở, nhiệt độ nếu có đo, số cữ bú và số tã ướt trong ngày.
Số tã ướt và số cữ bú tuy không phải dấu hiệu sinh tồn, nhưng là cái cho biết bé có đủ nước hay không. Bé bú ít, tã khô lâu kèm thở nhanh hay li bì là tổ hợp đáng lo hơn từng dấu hiệu riêng lẻ.
Những thói quen dân gian nên bỏ
Ủ bé thật kín, đội mũ len, đi tất, đắp chăn dày giữa mùa hè vì sợ bé bị lạnh: bé dễ bị quá nóng, đổ mồ hôi, thân nhiệt lên cao giả, thở nhanh. Nguyên tắc dễ nhớ là bé mặc hơn người lớn khoảng một lớp mỏng.
Đóng kín cửa, đốt than sưởi trong phòng kín cho sản phụ và em bé: khí độc tích lại, nguy hiểm cho cả mẹ và con. Phòng ấm nhưng phải thông thoáng.
Dựa vào cảm giác sờ trán để kết luận sốt: tay người lớn vừa cầm đồ lạnh hay nóng sẽ đánh giá sai. Nghi sốt thì đo bằng nhiệt kế.
Lay mạnh bé để kiểm xem bé còn thở không mỗi khi thấy bé ngủ say: không cần thiết với một bé hồng hào, thở đều. Nhìn ngực, bụng phập phồng là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sơ sinh ngủ mà ngừng thở vài giây có sao không?
Quãng ngừng ngắn dưới khoảng 10 giây, bé tự thở lại và không đổi màu thường là thở theo chu kỳ, hay gặp ở trẻ sơ sinh. Ngừng từ khoảng 20 giây trở lên hoặc kèm tím môi, tái, mềm nhũn thì phải gọi cấp cứu và đưa đi khám.
Nhiệt độ bao nhiêu thì trẻ sơ sinh bị hạ thân nhiệt?
Khoảng tham khảo thân nhiệt đo ở nách của trẻ sơ sinh là 36,5–37,5°C. Dưới 36,5°C thì ủ ấm ngay, đo lại sau ít phút; nếu vẫn thấp dù đã ủ đúng cách, hoặc bé kèm bỏ bú, lừ đừ, hãy đưa bé đi khám.
Tay chân bé sơ sinh tím có nguy hiểm không?
Bàn tay, bàn chân hơi tím trong khi môi, lưỡi và thân vẫn hồng thường là tím đầu chi, hay gặp những ngày đầu và hết khi ủ ấm. Môi hoặc lưỡi tím là tím trung tâm, cần được khám cấp cứu.
Trẻ 3 tuần tuổi sốt 38 độ có cần đi viện ngay không?
Có. Với trẻ dưới 3 tháng, thân nhiệt từ khoảng 38°C trở lên là lý do đưa đi khám ngay dù bé vẫn tỉnh, vì nhiễm trùng ở tuổi này có thể nặng lên nhanh. Không tự cho bé uống thuốc hạ sốt trước khi được khám.
Sờ chỗ nào để biết trẻ sơ sinh đủ ấm?
Sờ gáy, lưng hoặc bụng. Tay chân trẻ sơ sinh thường mát hơn thân nên không dùng để đánh giá. Gáy ấm và khô là đủ ấm, gáy đẫm mồ hôi là đang bị ủ quá nóng.