Khi số SpO2 trên đồng hồ khác số máy kẹp ngón tay, hãy tin máy kẹp ngón tay đo đúng cách hơn, nhất là lúc đang ốm. Đồng hồ đo bằng ánh sáng phản xạ ở cổ tay, tín hiệu yếu và dễ nhiễu; nó hợp để xem xu hướng lúc ngủ, không hợp để quyết định có cần đi viện hay không.
SpO2, độ bão hoà oxy trong máu ngoại vi, cho biết phần trăm huyết sắc tố đang mang oxy. Cả hai loại máy đều ước tính con số này bằng ánh sáng, nhưng cách chiếu và nơi đo khác nhau, nên độ tin cậy cũng khác.
Hai loại máy khác nhau ở đâu
Đặt cạnh nhau, khác biệt nằm ở đường đi của ánh sáng và chỗ đo:
| Điểm so | Máy kẹp ngón tay | Đồng hồ ở cổ tay |
|---|---|---|
| Cách chiếu sáng | Ánh sáng xuyên qua đầu ngón tay sang phía bên kia | Ánh sáng chiếu vào da rồi đo phần phản xạ lại |
| Nơi đo | Đầu ngón tay, nhiều mạch máu nhỏ | Mặt trên cổ tay, da dày, ít mạch nhỏ hơn |
| Thời gian đo | Vài chục giây, đọc liên tục | Thường phải ngồi yên lâu hơn, có lúc báo không đo được |
| Khi cử động | Nhiễu nhưng thường có dấu hiệu sóng yếu | Rất dễ hỏng phép đo |
| Mục đích nhà sản xuất ghi | Nhiều loại là thiết bị y tế dùng tại nhà | Thường ghi là để theo dõi sức khoẻ chung, không dùng chẩn đoán |
Hàng cuối đáng đọc kỹ trong sách hướng dẫn của chính máy bạn. Nếu nhà sản xuất ghi tính năng đo oxy chỉ dành cho mục đích theo dõi chung, đó là lời nhắc rằng không nên dựa vào nó để quyết định chuyện y khoa.
Vì sao số đồng hồ thường thấp hơn hoặc nhảy lung tung
Ánh sáng phản xạ ở cổ tay chỉ mang một phần rất nhỏ tín hiệu từ mạch đập, phần còn lại là da, mỡ, gân, xương. Chỉ cần dây lỏng một chút, cổ tay nghiêng, hay bạn cử động ngón tay, tỉ lệ tín hiệu trên nhiễu giảm mạnh. Thuật toán khi đó có thể cho ra một con số thấp hơn thực tế, hoặc bỏ không hiện.
Da sẫm màu, hình xăm, lông tay dày, tay lạnh do điều hoà, tất cả đều làm phép đo cổ tay khó hơn. Kể cả máy kẹp ngón tay cũng có sai số ở người da sẫm màu và khi tay lạnh, nhưng mức ảnh hưởng ở cổ tay thường rõ hơn.
Người dùng hay kể: đồng hồ báo 89 phần trăm lúc đang ngồi xem phim, tim thót lại. Lấy máy kẹp ngón đo ngay được 97, người vẫn thở êm, môi hồng. Đó là tình huống điển hình của phép đo cổ tay hỏng, không phải oxy tụt.
Kiểm lại bằng máy kẹp ngón tay cho đúng
Khi đồng hồ báo số thấp, kiểm lại theo trình tự này, đừng chỉ kẹp vào là đọc ngay:
- Nhìn người trước: có thở nhanh, thở mệt, môi tím, lơ mơ không. Có thì gọi 115, việc đo để sau.
- Ngồi yên, tay đặt trên bàn ngang ngực, không đung đưa.
- Làm ấm tay nếu tay lạnh: xoa tay, ngâm nước ấm hoặc nắm tay vài lần.
- Chọn ngón giữa hoặc ngón trỏ, móng không sơn, không gắn móng giả. Lau sạch đầu ngón tay.
- Kẹp máy cho đầu ngón chạm hết vào trong, không ấn mạnh vào máy.
- Chờ ít nhất ba mươi giây đến một phút cho số ổn định. Nếu máy có vạch sóng, đợi đến khi sóng đều.
- Ghi lại số ổn định nhất cùng nhịp tim máy hiện. Nếu nhịp tim trên máy kẹp khác hẳn mạch đếm tay, phép đo chưa đáng tin.
Nếu máy kẹp ngón đo đúng cách vẫn cho số thấp so với mức bác sĩ dặn bạn, hoặc thấp hơn mức thường ngày của chính bạn, đó mới là con số cần hành động.
Lúc nào số đồng hồ vẫn có ích
Không phải số cổ tay vô dụng. Nó có giá trị ở những việc cần nhiều điểm đo hơn là một điểm đo chính xác:
Theo dõi xu hướng trong lúc ngủ. Đồng hồ có thể ghi nhiều lần trong đêm, cho thấy những đợt tụt lặp đi lặp lại. Một đêm có vài điểm thấp lẻ tẻ thường là do đè tay khi ngủ. Nhiều đêm liền có những đợt tụt kèm ngáy to, người nhà thấy ngừng thở thì đáng mang đi khám.
So sánh với chính mình qua nhiều ngày. Ở người khoẻ, số đồng hồ ban đêm thường khá ổn định. Một thay đổi rõ và kéo dài đáng chú ý hơn con số đơn lẻ.
Gợi ý để đo lại bằng máy đáng tin hơn. Hãy coi một con số thấp trên đồng hồ là lời nhắc kiểm tra lại, không phải kết luận.
Mức nào là đáng lo: theo chỉ dẫn riêng, không theo con số chung
Ở người khoẻ, khoảng SpO2 thường gặp trong sách giáo khoa là khoảng 95 đến 100 phần trăm, chỉ để tham khảo. Người có bệnh phổi mạn tính, bệnh tim bẩm sinh hoặc đang thở oxy tại nhà thường được bác sĩ dặn một mức riêng, có khi thấp hơn khoảng này mà vẫn là mức mong muốn với họ. Áp ngưỡng của người khoẻ cho người bệnh phổi mạn dễ dẫn tới hoảng không cần thiết, hoặc ngược lại.
Vì vậy, nếu trong nhà có người bệnh mạn tính, hãy hỏi bác sĩ ba câu và ghi vào sổ: mức SpO2 mong muốn của người này là bao nhiêu, dưới mức nào thì gọi điện cho bác sĩ, dưới mức nào thì đi cấp cứu. Đồng hồ không biết những ngưỡng riêng đó.
Đồng hồ thông minh cũng không thay thế được việc đếm nhịp thở và nhìn sắc mặt. Người thở nhanh, phải ngồi dậy mới thở được, nói không hết câu, môi tím, đó là dấu hiệu nặng dù màn hình hiện con số nào.
Những điều không nên làm
- Không dùng đồng hồ làm công cụ duy nhất để theo dõi người đang sốt, ho, khó thở tại nhà.
- Không tự tăng lưu lượng máy oxy hay đổi thuốc xịt theo con số trên cổ tay.
- Không đo khi đang đi bộ hay vừa vận động mạnh rồi so với lúc nghỉ.
- Không đo trên ngón tay sơn móng màu tối rồi kết luận oxy thấp.
- Không mua thêm máy chỉ vì hai máy lệch nhau một hai đơn vị; mức lệch đó nằm trong sai số thường gặp.
Cách ghi số đo oxy cùng nhịp tim, nhịp thở để bác sĩ dùng được, xem thêm bài mang dữ liệu đồng hồ thông minh đi khám.
Hai tình huống trong nhà và cách xử lý
Cùng một con số trên đồng hồ, cách làm khác nhau tuỳ người đang khoẻ hay đang ốm.
Mẹ đang ho sốt, đồng hồ báo oxy thấp lúc chiều
Con gái thấy đồng hồ của mẹ báo 91 phần trăm. Việc đầu tiên không phải là đo lại trên đồng hồ mà là nhìn mẹ: mẹ nói chuyện được trọn câu không, có phải ngồi dậy mới thở được không, môi có tím không. Rồi đếm nhịp thở của mẹ trong một phút khi mẹ không để ý, và đo bằng máy kẹp ngón tay sau khi làm ấm tay. Ba thông tin đó cộng lại mới quyết định được nên gọi bác sĩ hay đưa đi viện.
Nếu máy kẹp ngón cho số bình thường của mẹ, nhịp thở bình thường, mẹ tỉnh táo, thì con số trên đồng hồ là phép đo hỏng. Vẫn ghi lại và đo lại theo giờ đã hẹn với bác sĩ, vì người đang ốm có thể thay đổi trong vài giờ.
Bố ngủ ngáy, đồng hồ ghi nhiều điểm oxy thấp mỗi đêm
Một hai điểm thấp lẻ tẻ không nói lên nhiều. Nhưng khi đêm nào cũng có từng đợt tụt, người nhà nghe bố ngáy to rồi im bặt, sáng dậy bố mệt, hay ngủ gật ban ngày, thì nên đi khám. Mang theo bản tóm tắt nhiều đêm từ ứng dụng và lời kể của người ngủ cùng phòng. Bác sĩ có thể cho đo giấc ngủ bằng thiết bị chuyên dụng để biết chắc.
Khi nào cần đi khám, khi nào gọi 115
Gọi 115 khi người bệnh khó thở nặng, thở rất nhanh, môi hoặc đầu ngón tím tái, lơ mơ, lú lẫn, đau ngực, hoặc khi máy kẹp ngón đo đúng cách cho số dưới mức bác sĩ đã dặn cần cấp cứu.
Đi khám sớm khi số đo bằng máy kẹp ngón thấp hơn thường ngày và kéo dài, khi khó thở tăng dần qua vài ngày, hoặc khi đồng hồ nhiều đêm liền ghi những đợt tụt oxy kèm ngáy to, ngừng thở khi ngủ, buổi sáng dậy mệt, đau đầu.
Câu hỏi thường gặp
Đồng hồ báo SpO2 dưới 90 có phải đi viện ngay không?
Trước hết nhìn người: có khó thở, môi tím, lơ mơ thì gọi 115. Nếu người bình thường, đo lại bằng máy kẹp ngón tay đúng cách khi ngồi yên, tay ấm. Phần lớn số thấp trên cổ tay là do phép đo hỏng.
Máy kẹp ngón tay và đồng hồ lệch nhau bao nhiêu là bình thường?
Hai máy khác cách đo nên lệch một vài đơn vị là thường gặp. Khi lệch nhiều, hãy tin máy kẹp ngón đo đúng cách hơn và xem lại cách đeo đồng hồ, độ ấm của tay, có đang cử động không.
Có nên dùng đồng hồ thông minh theo dõi oxy cho người bị viêm phổi ở nhà?
Không nên dựa vào đồng hồ. Người đang ốm cần máy kẹp ngón tay, đếm nhịp thở và theo dõi sắc mặt, và việc chăm tại nhà nên có chỉ dẫn của bác sĩ về mức oxy cần đi viện.
Vì sao đồng hồ đo SpO2 ban đêm có lúc rất thấp?
Khi ngủ, tay hay bị đè dưới người hoặc gối làm máu lưu thông kém, cảm biến đọc sai. Một vài điểm thấp lẻ tẻ thường do vậy. Nhiều đợt tụt lặp lại nhiều đêm kèm ngáy to thì nên đi khám.
Người bệnh phổi mạn tính nên đặt ngưỡng oxy thế nào?
Ngưỡng do bác sĩ điều trị đặt riêng cho từng người, có thể khác khoảng của người khoẻ. Hãy hỏi rõ mức mong muốn, mức cần gọi bác sĩ và mức cần đi cấp cứu, rồi ghi vào sổ.