Trẻ sinh non về nhà nên được theo dõi mỗi ngày ba thứ: thân nhiệt đo ở nách giữ trong khoảng tham khảo 36,5–37,5°C, nhịp thở lúc ngủ yên không vượt mốc thở nhanh và không có cơn ngừng thở kèm tím, và sức bú. Mốc cụ thể nên theo đúng giấy dặn của khoa sơ sinh.
Ngày bé được xuất viện là ngày vui, nhưng cũng là ngày cha mẹ mất đi chiếc máy theo dõi và đội điều dưỡng túc trực. Bé ra viện vì đã đủ ổn định: tự giữ ấm được trong nôi thường, bú được, không còn cơn ngừng thở đáng kể trong một khoảng thời gian. Dù vậy, so với trẻ sinh đủ tháng cùng tuổi, cơ thể bé vẫn non hơn ở cả ba mặt mà dấu hiệu sinh tồn phản ánh: điều nhiệt, điều hoà nhịp thở và sức chịu đựng của tim phổi.
Tuổi hiệu chỉnh: đọc mọi con số theo nó
Một bé sinh lúc 32 tuần, nay đã được 8 tuần tuổi, thì về sự trưởng thành của cơ thể giống một bé đủ tháng mới khoảng 0 tuần, nghĩa là vừa đến ngày dự sinh. Cách tính: lấy số tuần tuổi thật trừ đi số tuần sinh thiếu so với 40 tuần. Con số này gọi là tuổi hiệu chỉnh.
Khi so nhịp thở, nhịp tim, thân nhiệt của bé với bảng theo tuổi, hãy dùng tuổi hiệu chỉnh, ít nhất trong năm đầu. Bé 8 tuần tuổi thật nhưng tuổi hiệu chỉnh chỉ gần 0 vẫn thở nhanh, thở theo chu kỳ, dễ lạnh như một trẻ sơ sinh tuần đầu. Cha mẹ so với trẻ cùng tháng của hàng xóm sẽ lo oan hoặc yên tâm sai.
Một ví dụ cụ thể: bé tuổi thật ba tháng, tuổi hiệu chỉnh một tháng, ngủ trưa thở khoảng năm mươi lần mỗi phút, có vài quãng ngừng ngắn. Nếu so với mốc của trẻ ba tháng thì có vẻ nhanh, nhưng với tuổi hiệu chỉnh một tháng đó vẫn là hình ảnh thường gặp. Vì vậy ghi cả hai tuổi lên trang đầu sổ theo dõi, và khi gọi hỏi bác sĩ, nói đủ: “bé sinh 33 tuần, nay tuổi thật 12 tuần”.
Trẻ sinh non còn có thể mang theo những vấn đề từ thời nằm viện, như bệnh phổi mạn của trẻ sinh non, thiếu máu, bệnh tim bẩm sinh nhẹ. Những bé này có thể có nhịp thở nền cao hơn bạn cùng tuổi hiệu chỉnh, và bác sĩ sẽ dặn mốc riêng. Mốc của bác sĩ luôn đứng trên mọi bảng chung.
Thân nhiệt: bé non tháng mất nhiệt nhanh hơn
Vì sao
Bé càng non, lớp mỡ dưới da càng mỏng, lượng mỡ nâu, loại mỡ chuyên sinh nhiệt, càng ít. Bé lại phải dùng năng lượng để giữ ấm, năng lượng ấy đáng lẽ dành để tăng cân. Một bé bị lạnh kéo dài thường bú kém đi, tăng cân chậm, có thể có thêm cơn ngừng thở.
Giữ ấm thế nào cho đúng
Phòng ấm, kín gió lùa nhưng vẫn thông thoáng; tránh đặt nôi cạnh cửa sổ, cửa ra vào, dưới quạt hay luồng gió máy lạnh. Bé mặc áo cotton, đội mũ mỏng trong những tuần đầu nếu khoa sơ sinh dặn. Tắm nhanh, trong phòng kín gió, lau khô ngay, đặc biệt là tóc.
Ôm da kề da, hay còn gọi là chăm sóc kiểu kangaroo, là cách giữ ấm đã được dùng rộng rãi cho trẻ sinh non: bé chỉ mặc tã, đội mũ, áp ngực trần vào ngực mẹ hoặc bố, phủ chăn mỏng hay áo choàng bên ngoài. Nhiều khoa sơ sinh hướng dẫn cha mẹ làm trước khi xuất viện; ở nhà làm tiếp theo đúng cách đã được chỉ.
Đo bao lâu một lần
Trong tuần đầu ở nhà, nhiều khoa sơ sinh dặn đo nhiệt độ ở nách vài lần mỗi ngày vào giờ cố định, chẳng hạn trước một số cữ bú. Sau đó, khi bé ổn định, chỉ đo khi bé có vẻ lạnh, nóng, bỏ bú, lừ đừ. Ghi tất cả vào sổ.
Nhịp thở và cơn ngừng thở
Đếm thế nào
Đếm đủ một phút lúc bé ngủ yên, nhìn bụng trên phập phồng. Với bé có tuổi hiệu chỉnh dưới 2 tháng, mốc thở nhanh thường dùng là từ 60 lần/phút trở lên. Cách đếm chi tiết giống như với trẻ đủ tháng, có trong bài nhịp tim và nhịp thở của trẻ theo từng tuổi.
Phân biệt hai kiểu ngừng
Thở theo chu kỳ, tức những quãng ngừng ngắn khoảng vài giây rồi tự thở lại, hay gặp ở trẻ sinh non hơn cả trẻ đủ tháng và có thể kéo dài tới khi bé lớn hơn. Cơn ngừng thở của trẻ sinh non thì khác: quãng ngừng dài, thường được mô tả từ khoảng 20 giây, hoặc ngắn hơn nhưng bé tím, tái, mềm người, có khi chậm nhịp tim. Bé được xuất viện thường đã hết những cơn này một thời gian, nhưng chúng có thể quay lại khi bé bị nhiễm trùng, bị lạnh, hay sau tiêm chủng.
Gặp cơn ngừng thở: chạm, xoa lưng, búng nhẹ gan bàn chân bé. Bé thở lại và hồng lên: vẫn đưa đi khám trong ngày. Bé không thở lại, vẫn tím: gọi 115 ngay, làm theo hướng dẫn của tổng đài, và nếu đã được tập hồi sức cho trẻ nhỏ ở khoa sơ sinh thì làm theo những gì đã học.
Sức bú: dấu hiệu sinh tồn không có trong sách
Với trẻ sinh non, bú là một bài thể lực. Bé phải phối hợp mút, nuốt và thở. Một bé mệt hay đang có vấn đề tim phổi thường lộ ra đầu tiên ở bữa bú: bú được vài phút rồi ngủ thiếp, thở nhanh hơn khi bú, vã mồ hôi trán, quanh môi tái đi trong lúc bú, bữa bú kéo dài quá lâu mà lượng vào ít.
Ghi lại mỗi cữ: giờ, thời gian bú hoặc lượng sữa, bé có mệt không. Sổ này giúp bác sĩ ở buổi tái khám đánh giá rất nhanh. Nếu thấy bé ngày càng bú ít đi, ngủ li bì khó đánh thức cho bú, hoặc có tím quanh môi khi bú, đừng chờ đến lịch tái khám.
Mẫu sổ ghi cho tuần đầu ở nhà
Một trang sổ chia cột như dưới là đủ. Không cần ghi kín mọi ô mọi lúc; ghi những gì đo hoặc thấy được.
| Giờ | Nhiệt độ nách | Nhịp thở lúc ngủ | Cữ bú | Tã ướt | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|---|
| 6 giờ | 36,8°C | 48 lần/phút | bú 15 phút, không mệt | có | |
| 9 giờ | bú 10 phút, ngủ thiếp | có | phải đánh thức | ||
| 12 giờ | 36,4°C | 52 lần/phút | bú 12 phút | có | ủ thêm chăn, đo lại 36,7°C |
| 15 giờ | bú 15 phút | không | |||
| 18 giờ | 36,9°C | 46 lần/phút | bú 18 phút | có |
Những con số trong mẫu chỉ để minh hoạ cách ghi, không phải mốc cho bé của bạn. Mang sổ đến mọi buổi tái khám. Một dòng ghi chú như “12 giờ đo 36,4°C, ủ thêm chăn, 20 phút sau 36,7°C” cho người khám biết cả vấn đề lẫn cách gia đình đã xử lý.
Khi nào gọi 115, khi nào quay lại viện
Trẻ sinh non chuyển nặng nhanh hơn trẻ đủ tháng. Danh sách dưới đây nên dán ở chỗ dễ thấy trong nhà.
- Gọi 115 ngay: ngừng thở không tự thở lại khi được kích thích; môi, lưỡi tím; co giật; bé mềm nhũn, không phản ứng.
- Đến cơ sở y tế ngay trong ngày: có cơn ngừng thở dù đã tự hết; thở nhanh liên tục hoặc thở rút lõm, rên; nhiệt độ từ 38°C trở lên; nhiệt độ dưới 36,5°C không lên được khi đã ủ ấm đúng cách; bỏ bú hai cữ liền; nôn liên tục; tã khô bất thường.
- Gọi hoặc hỏi khoa sơ sinh: bú kém dần, ngủ li bì hơn thường, vàng da tăng lên, bụng chướng.
Hỏi khoa sơ sinh trước khi xuất viện: bé cần tái khám khi nào, ai trả lời khi gia đình có thắc mắc, mốc thân nhiệt và nhịp thở nào bác sĩ muốn gia đình báo. Ghi các câu trả lời vào trang đầu của sổ.
Những điều không cần làm
Không cần tự mua máy theo dõi oxy hay nhịp tim cho bé nếu khoa sơ sinh không chỉ định. Với nhiều bé, máy gia dụng báo động giả liên tục do bé cựa quậy, đầu dò lỏng, làm gia đình kiệt sức. Ngược lại, bé nào khoa chỉ định về nhà có máy theo dõi hay thở oxy thì phải được hướng dẫn cách đọc, cách xử lý báo động trước khi rời viện.
Không ủ bé quá kín vì sợ lạnh; quá nóng cũng làm bé thở nhanh, vã mồ hôi và tăng nguy cơ đột tử khi ngủ. Không cho bé nằm sấp ngủ, không để gối, chăn dày, thú bông trong nôi.
Không cho bé uống thêm nước, thuốc, men hay bất kỳ thứ gì ngoài sữa mà bác sĩ chưa dặn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sinh non bao nhiêu tuần thì thôi tính tuổi hiệu chỉnh?
Thông thường bác sĩ nhi dùng tuổi hiệu chỉnh để đánh giá phát triển và đọc các chỉ số trong khoảng hai năm đầu. Với dấu hiệu sinh tồn, quan trọng nhất là năm đầu; hỏi bác sĩ theo dõi bé để biết mốc riêng.
Trẻ sinh non về nhà có cần máy đo oxy không?
Chỉ khi khoa sơ sinh chỉ định, thường cho bé còn cần thở oxy hay có bệnh phổi. Trẻ ra viện khoẻ mà dùng máy gia dụng tự mua dễ bị báo động giả, làm cha mẹ lo thêm mà không giúp bé an toàn hơn.
Bé sinh non bú hay ngủ thiếp và thở nhanh có sao không?
Mệt khi bú hay gặp ở trẻ sinh non, nhưng thở nhanh, vã mồ hôi, tái quanh môi khi bú hoặc bú ít dần là dấu hiệu cần đi khám sớm, không đợi tới lịch tái khám.
Nhiệt độ trẻ sinh non bao nhiêu là thấp?
Khoảng tham khảo thân nhiệt ở nách thường dùng là 36,5–37,5°C. Dưới 36,5°C hãy ủ ấm, ôm da kề da và đo lại; nếu vẫn thấp hoặc bé kèm bỏ bú, lừ đừ thì đưa bé đến cơ sở y tế trong ngày.
Ôm da kề da cho trẻ sinh non làm thế nào?
Bé chỉ mặc tã và đội mũ, áp ngực trần vào ngực mẹ hoặc bố, đầu nghiêng một bên để mũi thông thoáng, phủ chăn mỏng bên ngoài. Làm theo cách khoa sơ sinh đã hướng dẫn, người lớn ngồi tựa, không ngủ gật khi đang ôm bé.