Ở người cao tuổi, các con số dễ đọc nhầm nhất là: nhiệt độ không cao dù đang nhiễm trùng, mạch chậm do thuốc, huyết áp tụt khi đứng dậy, nhịp tim không đều làm máy đo hiện số sai, và nhịp thở nhanh dần bị bỏ qua. Cách chắc nhất là biết số nền của chính ông bà và so với nó.
Nhiều gia đình có máy đo huyết áp, nhiệt kế, máy kẹp ngón tay đo oxy để chăm cha mẹ già. Máy cho số rất nhanh, nhưng cách cơ thể người già phản ứng với bệnh khác người trẻ, và các bảng chung trên mạng phần lớn được làm cho người trưởng thành khoẻ mạnh. Kết quả là có hai kiểu sai: hoảng vì con số trông lạ nhưng thật ra quen thuộc với ông bà, và yên tâm vì con số trông đẹp trong khi người bệnh đang nặng lên.
Nhiệt độ: nhiễm trùng mà không sốt cao
Vì sao
Theo tuổi, khả năng sinh nhiệt và đáp ứng sốt của cơ thể yếu đi. Nhiều người cao tuổi có thân nhiệt nền thấp hơn người trẻ một chút. Khi bị viêm phổi, nhiễm trùng tiểu hay nhiễm trùng da, ông bà có thể chỉ sốt nhẹ, có khi không sốt, thậm chí thân nhiệt thấp hơn thường ngày.
Đọc thế nào
Hãy biết nhiệt độ thường ngày của ông bà, đo vài lần vào buổi sáng khi khoẻ, cùng một nhiệt kế, cùng một vị trí. Nếu bà thường đo 36,2°C ở nách, một ngày đo 37,3°C là mức tăng đáng kể với bà, dù với người khác vẫn chưa gọi là sốt. Nhiều hướng dẫn chăm sóc người già khuyên chú ý khi thân nhiệt tăng khoảng một độ so với mức nền, hoặc khi có sốt nhẹ kéo dài.
Song song với nhiệt độ, nhìn những thay đổi thường đến trước: lú lẫn mới xuất hiện, bỗng ngủ li bì, bỏ ăn, ngã, tiểu không tự chủ mới bị, yếu hẳn đi. Ở người già, đó nhiều khi là dấu hiệu đầu tiên của nhiễm trùng, đến sớm hơn cả sốt.
Mạch: chậm vì thuốc, loạn vì tuổi
Mạch chậm không phải lúc nào cũng xấu
Nhiều người cao tuổi đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp, bệnh tim, có tác dụng làm chậm nhịp tim. Mạch lúc nghỉ 55–60 ở những người này có thể là mức bác sĩ mong muốn. Ngược lại, mạch chậm hơn hẳn thường ngày, kèm choáng, mệt lả, ngất, cần được khám ngay. Không tự bỏ thuốc vì thấy mạch chậm; báo bác sĩ.
Thuốc làm chậm nhịp tim cũng khiến tim không tăng tốc được khi cơ thể cần, ví dụ khi sốt hay mất máu. Một ông cụ đang nhiễm trùng nặng có thể vẫn có mạch 80, trông “bình thường”. Đây là lý do không dựa riêng vào mạch để kết luận người già ổn.
Nhịp không đều
Rung nhĩ là rối loạn nhịp hay gặp ở người cao tuổi: tim đập hoàn toàn không đều cả về khoảng cách lẫn độ mạnh. Khi bắt mạch thấy nhịp loạn không theo quy luật nào, đếm đủ một phút, ghi rõ “không đều” và báo bác sĩ, nhất là nếu trước đây chưa từng được chẩn đoán.
Với nhịp không đều, máy đo huyết áp điện tử và máy kẹp ngón tay hay cho số mạch thấp hơn thực tế, vì có những nhát đập yếu không đủ tạo sóng đến cổ tay hay đầu ngón. Đếm bằng cách nghe tim ở ngực trái hoặc bắt mạch đủ một phút sẽ sát hơn. Huyết áp đo bằng máy điện tử khi nhịp loạn cũng kém tin cậy; đo ba lần và lấy trung bình, đồng thời báo bác sĩ.
Huyết áp: số trên cao, số dưới thấp, và tụt khi đứng
Theo tuổi, động mạch lớn cứng dần. Số trên của huyết áp có xu hướng tăng, số dưới có xu hướng giảm, khoảng chênh giữa hai số rộng ra. Một bà cụ đo 160/65 là hình ảnh rất hay gặp. Mục tiêu huyết áp của người cao tuổi do bác sĩ đặt riêng, tuỳ sức khoẻ chung, các bệnh kèm và nguy cơ té ngã; không áp dụng một mốc chung cho mọi người.
Tụt huyết áp khi đứng dậy hay gặp ở người già, nhất là khi đang dùng thuốc hạ áp, thuốc lợi tiểu, uống ít nước, hay sau bữa ăn no. Biểu hiện là choáng, tối sầm mắt, chân khuỵu khi vừa đứng lên, dễ dẫn tới ngã. Bác sĩ có thể dặn đo huyết áp ở tư thế nằm hoặc ngồi, rồi đo lại sau khi đứng một đến ba phút để so. Nếu ông bà hay choáng khi đứng, ghi lại thời điểm và kể với bác sĩ; đó là thông tin cần thiết khi chỉnh thuốc.
Hai tay có thể cho huyết áp chênh nhau. Lần đầu đo cả hai tay, sau đó dùng tay cho số cao hơn. Chênh lệch nhiều giữa hai tay là điều nên báo bác sĩ.
Nhịp thở: dấu hiệu bị bỏ qua nhiều nhất
Trong các dấu hiệu sinh tồn, nhịp thở là thứ người nhà ít đếm nhất, và ở người già lại là thứ thay đổi sớm khi có viêm phổi, suy tim nặng lên hay nhiễm trùng toàn thân. Một ông cụ thường thở 16 lần mỗi phút khi ngồi, nay thở 24, là thay đổi đáng kể dù chưa thấy khó thở rõ.
Đếm khi ông bà ngồi hoặc nằm nghỉ, không để ý mình đang được đếm, nhìn vai hoặc ngực, đủ một phút. Ghi kèm tư thế. Người phải ngồi dậy mới thở được, phải kê cao gối, thở có tiếng rít, môi tím là cần khám ngay.
SpO2 ở người cao tuổi khoẻ thường vẫn từ 95% trở lên, nhưng người có bệnh phổi mạn có thể có mức mục tiêu riêng thấp hơn, do bác sĩ đặt. Tay lạnh, tuần hoàn ngoại vi kém, móng dày, run tay làm máy kẹp ngón kém chính xác ở người già. Để biết thêm khoảng tham khảo chung của mọi lứa tuổi, xem bảng dấu hiệu sinh tồn theo độ tuổi.
Những lần đọc nhầm hay gặp
Bảng gom các tình huống người chăm cha mẹ già hay gặp, kèm cách đọc lại cho đúng.
| Thấy gì | Dễ hiểu nhầm là | Nên đọc lại thế nào |
|---|---|---|
| Nhiệt độ 37,4°C | Chưa sốt, không sao | So với mức nền; nếu cao hơn khoảng một độ và ông bà lừ đừ, bỏ ăn, đi khám |
| Mạch 56 | Tim yếu, nguy hiểm | Có thể do thuốc; nguy hiểm khi kèm choáng, ngất, mệt lả |
| Huyết áp 165/65 | Phải hạ áp ngay | Hay gặp ở người già; ghi lại, báo bác sĩ ở lần khám, không tự uống thêm thuốc |
| Máy hiện mạch 70, nhịp loạn | Mạch bình thường | Đếm tay đủ một phút hoặc nghe tim; máy có thể bỏ sót nhát đập yếu |
| SpO2 93% ở người có bệnh phổi mạn | Thiếu oxy nặng | So với mức bác sĩ dặn riêng; đáng lo khi thấp hơn mức đó hoặc kèm khó thở tăng |
| Nhịp thở 24 lúc ngồi nghỉ | Không để ý | Đếm lại; nếu vẫn cao so với thường ngày, đi khám |
Cột giữa là những gì người nhà hay nghĩ đầu tiên. Cột cuối không đưa ra chẩn đoán, chỉ đưa con số về đúng hoàn cảnh của người già.
Cách lập số nền cho ông bà
Số nền là thứ quý nhất khi chăm người già, và chỉ gia đình mới có. Làm một lần khi ông bà đang khoẻ, cập nhật mỗi khi bác sĩ đổi thuốc.
- Chọn ba đến năm buổi sáng ông bà khoẻ, cùng giờ, sau khi đi vệ sinh, trước bữa ăn và trước khi uống thuốc.
- Cho ông bà ngồi nghỉ năm phút. Đếm nhịp thở trước, rồi bắt mạch, đo huyết áp hai lần, đo SpO2 nếu có máy, đo nhiệt độ ở cùng một vị trí.
- Ghi tất cả vào trang đầu sổ: khoảng thường gặp của từng chỉ số, thuốc đang dùng, các bệnh đã biết.
- Ghi thêm những điều không phải con số: bình thường ông bà tỉnh táo thế nào, đi lại ra sao, ăn bao nhiêu. Thay đổi so với những điều này thường là dấu hiệu sớm nhất.
- Mang trang này theo mỗi lần đi khám hay khi phải vào cấp cứu.
Một câu báo tin hiệu quả khi gọi bác sĩ hoặc tổng đài cấp cứu: “Bà 82 tuổi, thường đo 36,2 độ, huyết áp khoảng 140/70, thở 16; hôm nay 37,4 độ, thở 26, lơ mơ từ trưa, bỏ ăn”. Câu này cho người nghe thấy ngay sự thay đổi.
Khi nào đi khám, khi nào gọi 115
Ở người cao tuổi, tổ hợp thay đổi quan trọng hơn từng con số. Những dấu hiệu dưới đây không nên chờ.
- Gọi 115: lơ mơ, khó đánh thức, lú lẫn đột ngột; méo miệng, yếu liệt nửa người, nói khó; khó thở nặng, môi tím; đau ngực; ngất; ngã đập đầu kèm buồn ngủ hay nôn.
- Đi khám trong ngày: nhiệt độ cao hơn khoảng một độ so với mức nền kèm mệt, bỏ ăn; nhịp thở lúc nghỉ tăng rõ; mạch rất chậm hay rất nhanh so với thường ngày; nhịp tim không đều mới phát hiện; choáng nhiều khi đứng dậy, té ngã.
- Báo bác sĩ ở lần khám tới: huyết áp thường xuyên cao hơn hay thấp hơn mức bác sĩ đặt; hay choáng nhẹ khi đứng.
Không tự thêm, bớt hay ngừng thuốc huyết áp, thuốc tim của ông bà theo con số đo ở nhà. Mang sổ ghi đến bác sĩ để bác sĩ quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Người già nhiệt độ 37,5 có phải sốt không?
Theo mốc chung thì chưa phải sốt, nhưng với người cao tuổi có thân nhiệt nền thấp, mức này có thể là tăng đáng kể. So với nhiệt độ thường ngày của ông bà, và để ý lú lẫn, bỏ ăn, mệt lả đi kèm.
Người cao tuổi mạch 55 có nguy hiểm không?
Không nhất thiết. Nhiều người đang dùng thuốc tim mạch có mạch chậm theo mong muốn của bác sĩ. Mạch chậm đáng lo khi kèm choáng, ngất, mệt lả, hoặc chậm hơn hẳn so với thường ngày.
Huyết áp người già 160/70 có cần đi cấp cứu không?
Thường không, nếu không kèm đau đầu dữ dội, đau ngực, khó thở, yếu liệt hay lú lẫn. Số trên cao, số dưới thấp hay gặp ở người già do động mạch cứng. Ghi lại và báo bác sĩ để điều chỉnh mục tiêu.
Máy đo huyết áp có chính xác với người bị rung nhĩ không?
Kém chính xác hơn. Khi nhịp tim không đều, máy điện tử dễ cho số huyết áp và mạch lệch. Nên đo ba lần, lấy trung bình, đếm mạch bằng tay đủ một phút và báo bác sĩ để được hướng dẫn cách đo phù hợp.
Vì sao người già bị viêm phổi mà không sốt?
Đáp ứng sốt của cơ thể yếu đi theo tuổi, nên nhiễm trùng ở người già có thể chỉ gây sốt nhẹ hoặc không sốt. Thay vào đó hay thấy thở nhanh, lú lẫn, bỏ ăn, mệt lả, ngã.