Đặt đầu ngón trỏ và ngón giữa vào chỗ lõm ở mặt trong cổ tay, phía ngón cái, ngay dưới nếp gấp cổ tay; ấn nhẹ tới khi thấy đập. Mạch đều thì đếm 30 giây rồi nhân hai, mạch không đều thì đếm trọn 60 giây.
Nghe thì đơn giản, nhưng phần lớn con số sai khi tự bắt mạch không đến từ việc đếm nhầm mà từ chỗ đặt tay sai, ấn quá mạnh, đếm ngay sau khi vừa đi lại, hoặc đếm quá ngắn rồi nhân lên. Phần dưới đi từng thao tác theo đúng thứ tự người làm nghề vẫn dùng.
Mạch ở cổ tay là gì và vì sao chọn chỗ này
Mỗi lần tim co bóp, một đợt máu được đẩy vào hệ động mạch, làm thành mạch giãn ra trong chốc lát. Ở những chỗ động mạch chạy sát da và nằm trên một nền cứng như xương, ngón tay cảm được nhịp giãn đó: người ta gọi là bắt mạch. Ở người khoẻ có nhịp tim đều, số lần đập mỗi phút ở cổ tay bằng số lần tim co bóp.
Cổ tay là nơi được dùng nhiều nhất vì động mạch quay ở đây nằm nông, ngay trên đầu dưới xương quay, lại dễ tiếp cận khi người được đo đang ngồi, nằm hay mặc áo dài tay. Không cần cởi áo, không cần chạm vào cổ, người lớn tuổi hay trẻ lớn đều quen với động tác này.
Cần biết trước một giới hạn: khi tim đập không đều hoặc đập quá nhanh, có những nhịp co bóp yếu tới mức không tạo được sóng ra tới cổ tay. Lúc đó số mạch đếm ở cổ tay có thể ít hơn số nhịp tim thật. Đây là lý do bài mạch lúc nhanh lúc chậm, hụt nhịp dặn đếm trọn một phút và ghi chú “không đều”.
Tìm đúng chỗ đặt ngón tay
Làm theo thứ tự này, lần đầu có thể mất nửa phút để tìm, quen rồi chỉ vài giây:
- Ngửa bàn tay của người được đo lên, cổ tay hơi duỗi, đặt trên mặt bàn hoặc trên đùi cho thả lỏng.
- Nhìn vào mặt trong cổ tay, xác định nếp gấp cổ tay và phía ngón cái. Mạch quay nằm ở phía ngón cái, không phải chính giữa cổ tay (chính giữa là gân, ấn vào chỉ thấy cứng).
- Đặt đầu ngón trỏ và ngón giữa của bạn, xếp cạnh nhau theo chiều dọc cánh tay, ngay dưới nếp gấp khoảng một đốt ngón tay, vào rãnh giữa mép xương phía ngoài và sợi gân nổi.
- Ấn nhẹ, rồi tăng lực từ từ tới khi cảm được nhịp đập rõ nhất. Nếu ấn mạnh tới mức mất nhịp, nới tay ra một chút.
- Không thấy gì thì dịch ngón tay sang hai bên vài milimét, hoặc trượt lên xuống dọc rãnh. Đừng vội đổi chỗ khác hẳn.
Không dùng ngón cái để bắt mạch. Ngón cái có mạch đập của chính người bắt, khá rõ, dễ đếm nhầm sang nhịp của mình. Đầu ngón tay (phần thịt, không phải đầu móng) nhạy hơn mặt ngón.
Đếm bao lâu thì đủ
Thời gian đếm quyết định độ chính xác. Đếm càng ngắn, sai một nhịp càng bị nhân lên nhiều:
| Cách đếm | Nhân lên | Sai một nhịp thành | Dùng khi |
|---|---|---|---|
| 15 giây | nhân 4 | lệch 4 nhịp/phút | chỉ để ước nhanh khi mạch đều, người tỉnh, không có gì đáng lo |
| 30 giây | nhân 2 | lệch 2 nhịp/phút | cách thường dùng khi mạch đều |
| 60 giây | không nhân | lệch 1 nhịp/phút | mạch không đều, mạch quá chậm hoặc quá nhanh, lần đo đầu tiên của một người, khi cần ghi sổ mang đi khám |
Mẹo đếm: nhịp đầu tiên rơi đúng lúc kim giây bắt đầu thì tính là “không”, nhịp sau mới là “một”. Nhiều người đếm nhịp đầu là “một” nên kết quả luôn dư một hai nhịp. Sai số nhỏ này không quan trọng với mạch đều, nhưng sẽ rõ khi đếm 15 giây rồi nhân bốn.
Nếu không có đồng hồ có kim giây, dùng chế độ bấm giờ của điện thoại, đặt điện thoại ở chỗ mắt nhìn được mà không phải buông tay khỏi cổ tay người được đo.
Chuẩn bị trước khi đếm
Con số chỉ có ý nghĩa khi đo trong điều kiện có thể lặp lại. Trước khi đếm, kiểm tra nhanh:
- Người được đo đã ngồi hoặc nằm yên ít nhất năm phút, không vừa leo cầu thang, vừa tắm, vừa cãi nhau hay vừa ăn no.
- Không vừa uống cà phê, trà đặc, nước tăng lực hay hút thuốc trong khoảng nửa giờ trước.
- Tay đặt thả lỏng, không nắm chặt, không gồng. Cổ tay không bị dây đồng hồ hay vòng đeo siết.
- Phòng không quá lạnh: tay lạnh làm mạch cổ tay khó bắt hơn.
- Người được đo không nói chuyện trong lúc đếm. Nói chuyện làm nhịp thay đổi và làm người đếm phân tâm.
Ghi kèm hoàn cảnh nếu không đạt các điều trên, ví dụ “đo ngay sau khi đi chợ về”. Một con số có ghi chú dùng được, một con số không ghi chú dễ gây hiểu lầm.
Trong lúc đếm, để ý thêm ba điều
Nhịp có đều không
Khi đếm, nhịp đều nghe giống tiếng đồng hồ: khoảng cách giữa các nhịp gần như bằng nhau. Nếu thấy chỗ hai nhịp sát nhau, chỗ có quãng nghỉ dài như hụt mất một nhịp, hoặc nhịp lộn xộn hoàn toàn, hãy ghi “không đều” và đếm trọn một phút. Thở sâu làm nhịp nhanh lên một chút khi hít vào và chậm lại khi thở ra, nhất là ở người trẻ và trẻ em; kiểu dao động theo hơi thở này thường không đáng lo.
Mạch mạnh hay yếu
Cảm giác về độ nảy của mạch khó đo bằng số, nhưng người hay bắt mạch cho cùng một người sẽ nhận ra lúc mạch yếu, khó bắt hơn thường ngày. Chi tiết về cách mô tả độ mạnh nằm trong bài mạch yếu, khó bắt hay đập mạnh.
Hai tay có giống nhau không
Không cần bắt mạch cả hai tay mỗi lần. Nhưng lần đầu theo dõi cho một người, nên thử cả hai bên: nếu một bên rõ ràng yếu hẳn hoặc khó bắt hơn bên kia, đó là thông tin đáng kể với bác sĩ.
Những lỗi hay gặp khi tự bắt mạch
Đặt tay vào giữa cổ tay. Chỗ đó là gân, ấn vào chỉ thấy cứng, người đo tưởng mạch yếu hoặc không có mạch. Dời sang phía ngón cái.
Ấn quá mạnh. Ấn mạnh làm động mạch bị đè bẹp, mạch biến mất. Người mới thường ấn mạnh hơn cần thiết vì sợ không cảm được.
Dùng ngón cái. Đếm lẫn nhịp của chính mình, nhất là khi người bắt đang hồi hộp, mạch của chính họ nhanh và rõ.
Đếm 10 giây rồi nhân sáu. Sai một nhịp thành lệch sáu nhịp mỗi phút. Không đủ tin để ghi sổ.
Đếm ngay khi vừa ngồi xuống. Nhịp tim cần vài phút để trở về mức nghỉ. Đếm ngay thì cao hơn thật.
Tự bắt mạch cổ tay trái bằng tay phải khi đang căng thẳng. Không sai về kỹ thuật, nhưng lúc lo lắng nhịp tăng; nếu đang hoảng, hãy thở chậm vài phút rồi mới đếm, hoặc nhờ người khác bắt.
Tự bắt mạch cho chính mình và bắt cho người khác khác nhau thế nào
Khi tự bắt, ngửa tay trái, dùng ngón trỏ và ngón giữa tay phải đặt vào rãnh mạch phía ngón cái tay trái. Kê cẳng tay trái lên bàn hoặc lên đùi, không giữ lơ lửng. Một số người dễ cảm mạch hơn khi hơi gập cổ tay xuống một chút. Nếu tay phải đang cầm điện thoại bấm giờ, đặt điện thoại xuống bàn thay vì cố cầm.
Khi bắt cho người khác, nhất là người lớn tuổi, ngồi ngang tầm với họ, nói trước một câu đơn giản như “Con bắt mạch cho bố một phút, bố cứ ngồi yên, đừng nói chuyện nhé”. Lời báo trước giúp họ không giật tay hay hỏi han giữa chừng. Người già da mỏng, mạch thường dễ cảm, nhưng động mạch có thể cứng hơn nên cảm giác khác với mạch người trẻ; đó không phải lý do để lo.
Với trẻ nhỏ dưới khoảng hai tuổi, mạch cổ tay rất khó bắt; nhân viên y tế thường đếm ở cánh tay trong hoặc nghe tim. Cha mẹ muốn đếm nhịp cho con nhỏ nên nhờ điều dưỡng chỉ tận tay một lần.
Khi nào con số tự đếm cần được người có chuyên môn xem
Bắt mạch là để có thêm một dữ kiện chứ không phải để tự kết luận bệnh. Khoảng nhịp tim lúc nghỉ thường gặp ở người lớn được nêu trong bài nhịp tim lúc nghỉ của người lớn, và đó chỉ là con số tham khảo.
Nên hẹn khám khi đo nhiều lần lúc nghỉ đều thấy mạch nhanh hay chậm khác hẳn mọi khi, khi mạch thường xuyên không đều, hoặc khi mạch thay đổi kèm mệt, khó thở lúc gắng sức nhẹ, phù chân.
Gọi cấp cứu 115 ngay, không ngồi đếm tiếp, khi người được đo đau thắt ngực, ngất hoặc gần ngất, khó thở nhiều, lơ mơ, vã mồ hôi lạnh, hoặc mạch rất nhanh hay rất chậm kèm choáng váng. Trong những tình huống đó, con số mạch là chuyện thứ yếu; việc cần làm là gọi trợ giúp.
Câu hỏi thường gặp
Bắt mạch ở cổ tay trái hay cổ tay phải thì chính xác hơn?
Hai bên cho số mạch như nhau ở người bình thường. Chọn bên nào tiện và thả lỏng được. Lần đầu theo dõi nên thử cả hai; nếu một bên yếu hẳn bên kia, hãy báo bác sĩ.
Vì sao tìm mãi không thấy mạch ở cổ tay?
Thường do đặt ngón vào giữa cổ tay chỗ có gân, ấn quá mạnh, hoặc tay đang lạnh. Dời ngón sang phía ngón cái, nới lực ấn, làm ấm tay rồi thử lại.
Đếm mạch 15 giây nhân 4 có được không?
Được để ước nhanh khi mạch đều. Muốn ghi sổ hoặc khi mạch không đều, chậm hay nhanh bất thường thì đếm 30 giây nhân hai, tốt nhất là trọn 60 giây.
Có nên dùng ngón cái để bắt mạch không?
Không nên. Ngón cái có mạch đập khá rõ của chính người bắt, dễ đếm lẫn nhịp của mình. Dùng đầu ngón trỏ và ngón giữa.
Vừa đi bộ về có đo mạch ngay được không?
Đo ngay thì con số cao hơn mức nghỉ. Muốn biết nhịp tim lúc nghỉ, ngồi yên ít nhất năm phút rồi mới đếm, và ghi chú hoàn cảnh nếu buộc phải đo sớm.
Mạch cổ tay có luôn bằng nhịp tim không?
Khi tim đập đều thì bằng. Khi nhịp không đều hoặc quá nhanh, một số nhịp yếu không tạo sóng tới cổ tay nên mạch đếm được có thể ít hơn nhịp tim thật.