SinhHieu.comSinh Hiệu
Mạch và nhịp tim

Mạch yếu, khó bắt hay đập mạnh dồn dập: đọc độ mạnh của mạch thế nào

Ngoài số nhịp, ngón tay còn cảm được mạch mạnh hay yếu. Cách mô tả độ mạnh, những lý do làm mạch yếu hoặc nảy mạnh, và tổ hợp nào là báo động.

Mạch yếu, khó bắt hay đập mạnh dồn dập: đọc độ mạnh của mạch thế nào

Mạch mạnh hay yếu cho biết mỗi nhịp tim đẩy máu ra tốt đến đâu. Mạch yếu, khó bắt thường do tay lạnh hoặc ấn sai chỗ, nhưng cũng có thể do mất nước, mất máu, tụt huyết áp; mạch đập mạnh hay gặp khi sốt, gắng sức, lo âu. Mạch yếu kèm da lạnh ẩm, lơ mơ là báo động.

Người hay bắt mạch cho cùng một người dần cảm được mạch “hôm nay khác”. Cảm giác này không có số đo chính xác, nhưng khi được mô tả cẩn thận và kèm những dấu hiệu nhìn thấy được, nó là thông tin có giá trị. Bài này giúp người nhà và sinh viên điều dưỡng mô tả độ mạnh của mạch cho đúng và biết lúc nào phải hành động.

Độ mạnh của mạch phản ánh điều gì

Mỗi nhịp tim tạo một sóng áp lực chạy dọc động mạch. Ngón tay cảm được sóng mạnh khi tim bóp được nhiều máu, thành mạch còn đàn hồi, và lòng mạch đủ đầy. Sóng yếu đi khi lượng máu mỗi nhịp ít, khi mạch máu ngoại vi co lại (lạnh, mất nước, sốc), hoặc khi đường đi của máu tới chỗ bắt mạch bị cản.

Như vậy, độ mạnh của mạch là một cửa sổ nhỏ nhìn vào tuần hoàn. Nó không thay được máy đo huyết áp, nhưng ở nơi không có máy, hoặc khi máy báo lỗi liên tục, cảm giác mạch yếu đi rõ rệt là lý do để nhìn kỹ người bệnh hơn.

Bắt mạch đúng kỹ thuật là điều kiện đầu tiên: rất nhiều “mạch yếu” thật ra là ngón tay đặt lệch hoặc ấn quá mạnh. Kỹ thuật chuẩn có trong bài tự bắt mạch cổ tay.

Cách mô tả độ mạnh của mạch

Nhân viên y tế thường mô tả bằng lời, có nơi dùng thang điểm. Người nhà chỉ cần dùng lời đơn giản, nhưng nhất quán:

Cách mô tảCảm giác ở đầu ngón tayThường gặp khi
Không bắt đượckhông thấy nhịp ở chỗ đã tìm đúng, kể cả khi ấn nhẹ rồi tăng dầncần kiểm tra mạch cổ và tình trạng người bệnh ngay
Yếu, nhỏphải tập trung mới thấy, ấn hơi mạnh là mấttay lạnh, mất nước, tụt huyết áp, suy tim, sốc
Bình thườngrõ, dễ đếm, không mất khi ấn vừaphần lớn mọi người lúc nghỉ
Mạnh, nảyđập mạnh vào ngón tay, có khi nhìn thấy đập ở cổsốt, gắng sức, lo âu, thiếu máu, tuyến giáp hoạt động mạnh, một số bệnh van tim

Điều quan trọng không phải chữ nào đúng hơn chữ nào, mà là dùng cùng một cách mô tả qua các lần, để so sánh được: “sáng nay mạch rõ như mọi khi”, “chiều nay mạch nhỏ hẳn, phải tìm lâu mới thấy”.

Khi thấy mạch yếu, khó bắt: kiểm tra theo thứ tự

Trước khi lo, loại trừ lỗi kỹ thuật và những nguyên nhân đơn giản:

  1. Kiểm tra lại vị trí: cổ tay phía ngón cái, dưới nếp gấp một đốt ngón tay. Nới lực ấn rồi tăng dần.
  2. Thử cổ tay bên kia.
  3. Sờ bàn tay: lạnh thì ủ ấm vài phút bằng chăn hoặc nắm trong tay mình, rồi bắt lại.
  4. Nếu vẫn khó, cho người bệnh nằm, thử mạch cổ một bên, ấn nhẹ.
  5. Nhìn da và môi: hồng hay tái, khô hay ẩm lạnh.
  6. Làm phép thử hồi máu: ấn nhẹ đầu móng tay vài giây tới khi trắng rồi thả, xem màu hồng trở lại nhanh hay chậm, so với móng tay của chính bạn.
  7. Hỏi người bệnh có choáng, khát, tiểu ít, khó thở không; xem có lơ mơ, trả lời chậm hơn thường ngày không.
  8. Đo huyết áp và nhiệt độ nếu có máy.

Phép thử hồi máu chịu ảnh hưởng của nhiệt độ phòng và tay lạnh, nên chỉ dùng để so sánh và để kể với bác sĩ, không dùng để kết luận một mình.

Những nguyên nhân làm mạch yếu cần chú ý

Khi đã loại trừ tay lạnh và lỗi kỹ thuật, mạch yếu mới xuất hiện thường đi cùng một trong những tình huống sau:

Mất nước. Tiêu chảy, nôn, sốt cao kéo dài, uống ít ở người già. Mạch thường vừa nhanh vừa nhỏ, kèm khô miệng, tiểu ít, choáng khi đứng dậy.

Mất máu. Chảy máu nhìn thấy được hoặc không thấy, như đi ngoài phân đen. Mạch nhanh, nhỏ, da tái, choáng.

Nhiễm trùng nặng. Sốt hoặc lạnh run, mạch nhanh nhỏ, thở nhanh, lơ mơ. Đây là tổ hợp cần đi viện ngay.

Tụt huyết áp do thuốc. Ở người dùng nhiều thuốc huyết áp, nhất là khi ăn uống kém, mất nước.

Tim bơm yếu. Người có bệnh tim, mạch nhỏ kèm khó thở, phù chân, mệt.

Mạch yếu chỉ ở một bên tay hoặc một bên chân. Gợi ý vấn đề ở đường đi của động mạch bên đó. Nếu xuất hiện đột ngột kèm đau, lạnh, tê là cấp cứu.

Mạch đập mạnh, thấy rõ ở cổ: khi nào đáng lo

Cảm thấy mạch đập mạnh ở cổ, ở bụng hay ở thái dương sau khi leo cầu thang, khi đang sốt, khi vừa uống cà phê hay khi hồi hộp là chuyện thường gặp. Khi nằm nghiêng, nhiều người nghe được cả tiếng tim đập trong tai áp gối. Những cảm giác này thường dịu khi nguyên nhân qua đi.

Mạch nảy mạnh kéo dài cả lúc nghỉ, kèm sút cân, nóng bức, run tay, hoặc kèm mệt, da xanh, hụt hơi thì cần khám để tìm nguyên nhân như tuyến giáp, thiếu máu, hoặc vấn đề ở van tim. Bác sĩ sẽ nghe tim và quyết định có cần siêu âm hay xét nghiệm.

Một khối đập theo nhịp tim ở bụng, nhất là ở người lớn tuổi có hút thuốc, cũng là điều nên kể với bác sĩ thay vì tự sờ nắn nhiều lần.

Hai tình huống người nhà hay gặp

Hai ví dụ dưới đây cho thấy vì sao độ mạnh của mạch phải đọc cùng da, tri giác và hoàn cảnh:

Bà cụ tiêu chảy hai ngày

Cháu bắt mạch thấy nhanh hơn thường ngày và nhỏ hẳn, bàn tay lạnh, môi khô, bà ngồi dậy thì kêu choáng. Ba thứ đi cùng nhau: mạch nhanh nhỏ, da lạnh, choáng khi ngồi dậy. Đây là dấu hiệu mất nước đáng kể ở người già, cần đưa đi khám ngay trong ngày; nếu bà lơ mơ, gọi 115.

Cậu con trai sốt cao

Mạch cậu nảy mạnh, nhanh, da nóng, môi hồng, vẫn tỉnh táo nói chuyện. Mạch mạnh ở đây đi cùng sốt và là đáp ứng thường gặp. Theo dõi nhiệt độ, cho uống đủ nước; mạch sẽ chậm lại khi hạ sốt. Nếu mạch chuyển sang nhỏ, da lạnh ẩm, lừ đừ thì tình hình đã khác và cần khám ngay.

Ghi độ mạnh của mạch vào sổ theo dõi

Sinh viên điều dưỡng được dạy ghi mạch gồm ba phần: tần số, nhịp đều hay không, và độ mạnh. Người nhà chăm bệnh tại nhà cũng nên ghi đủ ba phần như vậy, ví dụ: “7 giờ sáng, 96 lần mỗi phút, đều, nhỏ hơn hôm qua”. Một dòng như vậy mất mười giây nhưng giúp người đến thăm khám sau đó thấy ngay xu hướng.

Ghi thêm nhiệt độ bàn tay và màu da cạnh con số mạch. Khi mạch nhỏ dần qua các lần đo trong ngày, trong khi da lạnh dần và người bệnh uống ít đi, đó là chuỗi thay đổi đáng gọi điện hỏi nhân viên y tế hoặc đưa đi khám, dù từng con số riêng lẻ chưa có gì quá đáng.

Khi nào gọi cấp cứu 115

Gọi 115 ngay khi mạch yếu hoặc không bắt được đi kèm:

  • Da lạnh, ẩm, tái hoặc tím, vã mồ hôi lạnh.
  • Lơ mơ, lú lẫn, gọi khó tỉnh.
  • Thở nhanh, khó thở.
  • Chảy máu nhiều, nôn ra máu, đi ngoài phân đen kèm choáng.
  • Ngất hoặc suýt ngất.
  • Một tay hoặc một chân đột ngột lạnh, tái, đau, mất mạch.

Nếu người bệnh ngã gục, không đáp khi gọi và không thở bình thường, đừng mất thời gian dò mạch: gọi 115 và làm theo hướng dẫn của tổng đài viên. Chi tiết về bắt mạch ở cổ và các vị trí khác có trong bài bắt mạch ở cổ, khuỷu tay, bẹn và mu chân.

Câu hỏi thường gặp

Mạch yếu khó bắt có phải là huyết áp thấp?

Có thể, nhưng hay gặp hơn là do tay lạnh hoặc đặt ngón tay sai chỗ. Làm ấm tay, bắt lại, đo huyết áp nếu có máy, và nhìn da, tri giác để đánh giá.

Cảm thấy mạch đập mạnh ở cổ khi nằm có sao không?

Thường gặp khi vừa gắng sức, sốt, lo âu hoặc nằm nghiêng nghe được tiếng tim. Nếu kéo dài lúc nghỉ, kèm sút cân, run tay, mệt, hụt hơi thì nên đi khám.

Phép thử ấn móng tay dùng để làm gì?

Ấn đầu móng tới khi trắng rồi thả để xem máu hồi lại nhanh hay chậm. Nó chịu ảnh hưởng của tay lạnh, chỉ dùng để so sánh và kể với bác sĩ.

Người già mạch nhỏ, tay lạnh vào mùa đông có đáng lo?

Tay lạnh làm mạch cổ tay nhỏ đi. Ủ ấm rồi bắt lại. Đáng lo khi kèm choáng, lơ mơ, ăn uống kém, tiểu ít hoặc da lạnh ẩm.

Mạch hai tay mạnh yếu khác nhau có sao không?

Chênh nhẹ có thể do cách bắt. Nếu một bên rõ ràng yếu hẳn hoặc không bắt được, nhất là mới xuất hiện, nên đi khám; kèm đau, lạnh, tê một tay thì gọi 115.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0918.832.283