Khoảng tham khảo trong sách giáo khoa: mạch người lớn 60–100 lần/phút, trẻ sơ sinh 100–160; nhịp thở người lớn 12–20, sơ sinh 30–60; thân nhiệt khoảng 36,5–37,5°C ở mọi tuổi; SpO2 người khoẻ thường từ 95% trở lên. Huyết áp tăng dần từ lúc sinh đến tuổi trưởng thành. Bảng chi tiết ở dưới.
Đây là trang để tra nhanh, dành cho người chăm bệnh, phụ huynh và sinh viên điều dưỡng. Nhưng bảng chung chỉ là điểm khởi đầu. Con số của một người phải được đọc cùng hoàn cảnh lúc đo, cùng con số nền của chính người đó, và cùng các dấu hiệu khác. Phần sau bảng giải thích những chỗ bảng không nói được.
Mạch và nhịp thở theo tuổi
Đo khi người được đo đang thức, nằm hoặc ngồi yên, không sốt, không vừa vận động. Đây là khoảng tham khảo phổ biến; các tài liệu có thể chênh nhau vài đơn vị.
| Lứa tuổi | Mạch (lần/phút) | Nhịp thở (lần/phút) |
|---|---|---|
| Sơ sinh, dưới 1 tháng | 100–160 | 30–60 |
| 1 đến 12 tháng | 100–160 | 30–50 |
| 1 đến 3 tuổi | 90–150 | 24–40 |
| 3 đến 5 tuổi | 80–140 | 22–34 |
| 6 đến 12 tuổi | 70–120 | 18–30 |
| 13 đến 18 tuổi | 60–100 | 12–20 |
| Người lớn | 60–100 | 12–20 |
| Người cao tuổi | 60–100, hay thấp hơn nếu dùng một số thuốc | 12–20, tăng nhẹ đã cần chú ý |
| Phụ nữ mang thai | cao hơn trước khi có thai khoảng 10–20 nhịp | gần như không đổi |
Mạch và nhịp thở của trẻ có giải thích kỹ hơn trong bài nhịp tim và nhịp thở của trẻ theo từng tuổi.
Huyết áp tâm thu theo tuổi
Huyết áp tâm thu là số trên. Với trẻ em, ranh giới thật sự được tra theo bảng bách phân vị tuổi, giới, chiều cao; khoảng dưới đây chỉ để hình dung xu hướng.
| Lứa tuổi | Huyết áp tâm thu thường gặp (mmHg, tham khảo) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sơ sinh | khoảng 60–90 | Ít khi đo ở nhà |
| 1 đến 12 tháng | khoảng 70–100 | |
| 1 đến 5 tuổi | khoảng 80–110 | Đo ở lần khám định kỳ từ khoảng 3 tuổi |
| 6 đến 12 tuổi | khoảng 90–120 | Băng quấn phải đúng cỡ vòng tay |
| 13 đến 18 tuổi | khoảng 100–130 | Tiến dần về mốc người lớn |
| Người lớn | dưới 120/80 thường được coi là tối ưu | Mốc chẩn đoán do bác sĩ áp dụng |
| Mang thai | thường giảm nhẹ giữa thai kỳ, trở lại gần mức cũ cuối thai kỳ | Từ 140/90 trở lên cần báo bác sĩ |
| Người cao tuổi | số trên hay cao lên, số dưới hay thấp xuống | Mục tiêu điều trị do bác sĩ đặt riêng |
Sách hồi sức nhi có một cách nhớ mốc huyết áp tâm thu thấp cho trẻ 1–10 tuổi: khoảng 70 cộng hai lần số tuổi. Trẻ năm tuổi có số trên dưới khoảng 80 trong lúc đang ốm, lả, tay chân lạnh là dấu hiệu nặng. Đây là mốc cảnh báo cho nhân viên y tế, không phải mục tiêu.
Nhiệt độ và SpO2
Hai thông số này ít thay đổi theo tuổi hơn mạch và nhịp thở, nhưng vị trí đo và hoàn cảnh làm số chênh đáng kể.
| Thông số | Khoảng tham khảo | Lưu ý theo tuổi |
|---|---|---|
| Thân nhiệt đo ở nách | khoảng 36,5–37,5°C | Trẻ sơ sinh dễ hạ thân nhiệt; người cao tuổi có thể có mức nền thấp hơn |
| Sốt | thường tính từ khoảng 38°C | Trẻ dưới 3 tháng sốt là phải khám ngay |
| SpO2 người khoẻ | thường từ 95% trở lên | Người có bệnh phổi mạn có thể có mức mục tiêu riêng do bác sĩ đặt |
| SpO2 trẻ sơ sinh vài giờ đầu | tăng dần trong những phút đầu sau sinh | Việc đo ở thời điểm này thuộc về nhân viên y tế |
SpO2 là độ bão hoà oxy trong máu đo qua da bằng máy kẹp ngón tay. Số thấp trên máy có thể do tay lạnh, sơn móng, cử động chứ không phải thiếu oxy thật; ngược lại người khó thở rõ thì không nên yên tâm chỉ vì máy hiện số đẹp.
Đọc bảng thế nào cho đúng
Khoảng là của đám đông, không phải của một người. Một người khoẻ có mạch lúc nghỉ 58 lần mỗi phút vì tập luyện đều không có gì bất thường. Một ông cụ bình thường huyết áp 150 mà nay đo 100 kèm mệt lả thì đáng lo hơn một người trẻ vốn quen đo 100. Hãy so với số nền của chính người đó, bên cạnh so với bảng.
Hoàn cảnh lúc đo quyết định. Mạch đo sau khi leo ba tầng lầu, nhịp thở đếm lúc trẻ đang khóc, nhiệt độ đo ngay sau khi tắm nước ấm đều cho số không dùng được. Trước khi so với bảng, hỏi: người này đã ngồi yên ít nhất năm phút chưa, có vừa ăn, vừa uống cà phê, vừa hút thuốc không.
Một thông số lệch đơn lẻ ít nói lên điều gì; tổ hợp mới nói. Mạch hơi nhanh mà mọi thứ khác ổn thường là lo lắng, mất ngủ. Mạch nhanh cộng thở nhanh cộng huyết áp tụt cộng lơ mơ là tổ hợp báo động.
Xu hướng quan trọng hơn một lần đo. Nhịp thở tăng dần qua ba lần đếm trong một buổi chiều có ý nghĩa hơn một con số đứng riêng.
Vì sao các con số đổi theo tuổi
Ở trẻ nhỏ, tim bé, mỗi nhát bơm được ít máu nên phải đập nhanh; phổi nhỏ, mỗi hơi vào ít khí nên phải thở nhanh; mạch máu mềm, đoạn đường ngắn nên huyết áp thấp. Khi lớn lên, cả ba thay đổi theo hướng ngược lại.
Ở tuổi mang thai, thể tích máu của người mẹ tăng mạnh để nuôi thai và bánh rau, tim phải bơm nhiều hơn nên mạch nhanh lên; nội tiết làm mạch máu giãn nên huyết áp có xu hướng giảm ở giữa thai kỳ. Cách đo và mốc báo bác sĩ có trong bài huyết áp khi mang thai.
Ở tuổi già, động mạch cứng dần nên số trên của huyết áp hay tăng, số dưới hay giảm; nút phát nhịp của tim chậm và dễ loạn hơn; cơ thể phản ứng với nhiễm trùng yếu hơn nên có thể không sốt cao. Những điểm dễ đọc nhầm ở người già được viết riêng trong bài dấu hiệu sinh tồn ở người cao tuổi.
Thứ tự đo một bộ sinh hiệu tại nhà
Khi cần đo nhiều thông số cùng lúc, chẳng hạn cho người ốm hay theo dặn dò của bác sĩ, thứ tự sau giúp giảm sai số.
- Để người được đo ngồi hoặc nằm yên khoảng năm phút. Với trẻ nhỏ, chờ lúc ngủ yên.
- Đếm nhịp thở trước, khi người đó chưa biết mình đang được đếm; người lớn biết bị đếm thường tự thở chậm lại hoặc nhanh lên.
- Bắt mạch hoặc đọc mạch trên máy, đủ một phút nếu nhịp không đều.
- Đo huyết áp với băng đúng cỡ, tay đặt ngang tim.
- Đo SpO2 khi tay ấm, ngón không sơn móng, giữ yên ít nhất nửa phút cho số ổn định.
- Đo nhiệt độ sau cùng, đúng vị trí và đúng thời gian của loại nhiệt kế đang dùng.
- Ghi tất cả vào một dòng kèm giờ đo, tư thế, và một câu về tình trạng lúc đó: đang ngủ, vừa ăn, đang sốt, vừa uống thuốc.
Đếm nhịp thở trước tiên là thói quen của điều dưỡng: vờ như vẫn đang bắt mạch nhưng mắt nhìn ngực bệnh nhân. Người nhà có thể làm y như vậy.
Khi nào gọi cấp cứu 115, bất kể tuổi
Bảng không thay được phán đoán của người khám. Có những dấu hiệu mà ở lứa tuổi nào cũng là lý do gọi cấp cứu ngay.
- Môi, lưỡi tím hoặc da xám tái.
- Thở rất khó khăn: thở rút lõm, phải ngồi dậy mới thở được, không nói được hết câu, có tiếng rít hay rên.
- Lơ mơ, khó đánh thức, lú lẫn mới xuất hiện, co giật.
- Ngất, hoặc mạch rất nhanh hay rất chậm kèm choáng, đau ngực, khó thở.
- Trẻ nhỏ có cơn ngừng thở kèm tím, hoặc bỏ bú, li bì.
Khi gọi, nói rõ tuổi, các số đã đo được, đo lúc nào, và người đó đang làm gì lúc đo. Những thông tin này giúp tổng đài viên đánh giá nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu sinh tồn gồm những chỉ số nào?
Bốn chỉ số kinh điển là mạch, nhịp thở, huyết áp và nhiệt độ. Ngày nay độ bão hoà oxy SpO2 thường được đo kèm, nhiều nơi còn đánh giá tri giác và mức độ đau như các dấu hiệu sinh tồn bổ sung.
Mạch bình thường của người lớn là bao nhiêu?
Khoảng tham khảo phổ biến là 60–100 lần mỗi phút khi nghỉ ngơi. Người tập luyện đều có thể thấp hơn mà vẫn khoẻ. Mạch lệch khỏi khoảng này kèm choáng, khó thở, đau ngực thì cần đi khám.
Nhịp thở bình thường của người lớn là bao nhiêu lần một phút?
Khoảng tham khảo là 12–20 lần mỗi phút khi ngồi nghỉ. Nhịp thở tăng dần, nhất là trên 20 ở người đang ốm, là dấu hiệu thường thay đổi sớm và hay bị bỏ qua.
Thân nhiệt người cao tuổi có khác người trẻ không?
Người cao tuổi có thể có thân nhiệt nền thấp hơn một chút và khi nhiễm trùng không sốt cao như người trẻ. Vì vậy cần biết mức nhiệt thường ngày của ông bà để nhận ra lúc tăng bất thường.
Vì sao phải đếm nhịp thở trước khi đo các chỉ số khác?
Người được đo biết mình đang bị đếm nhịp thở thường tự điều chỉnh hơi thở, làm số không còn thật. Đếm trước, lúc họ đang nghỉ và chưa để ý, cho con số sát với thực tế hơn.
SpO2 bao nhiêu thì cần đi khám?
Người khoẻ thường có SpO2 từ 95% trở lên. Số thấp hơn mức này ở lần đo đúng cách, hoặc thấp hơn mức bác sĩ dặn riêng cho người có bệnh phổi, nhất là kèm khó thở, là lý do cần liên hệ bác sĩ hoặc đi khám.