Trẻ chưa biết nói không tự chấm điểm đau được, nên cha mẹ chấm thay bằng cách quan sát năm thứ: nét mặt, chân, cử động người, tiếng khóc và việc dỗ có nín không. Mỗi thứ từ 0 đến 2 điểm, cộng lại thành thang 0–10. Quan sát vài phút khi trẻ thức sẽ cho con số dùng được.
Nhiều cha mẹ chỉ dựa vào tiếng khóc, nhưng trẻ khóc vì đói, buồn ngủ, đòi bế, và có trẻ đau thật lại nằm im, mặt nhăn mà không khóc to. Thang quan sát năm mục giúp gom những gì mắt thấy thành một con số ổn định, dễ so giữa các lần và dễ báo với bác sĩ hơn câu “cháu quấy lắm”.
Thang quan sát năm mục
Thang này được dùng rộng rãi trong bệnh viện nhi cho trẻ khoảng từ hai tháng đến bảy tuổi, thường được gọi theo chữ viết tắt tiếng Anh là FLACC. Cha mẹ có thể dùng ở nhà như một khung quan sát:
| Mục | 0 điểm | 1 điểm | 2 điểm |
|---|---|---|---|
| Nét mặt | Bình thường hoặc mỉm cười | Đôi lúc nhăn mặt, cau mày, thu mình, ít quan tâm xung quanh | Cau mày thường xuyên đến liên tục, nghiến hàm, cằm run |
| Chân | Tư thế bình thường, thả lỏng | Bồn chồn, không yên, chân căng | Đá chân hoặc co chân lên bụng |
| Cử động | Nằm yên, tư thế bình thường, cử động dễ dàng | Vặn vẹo, trở mình liên tục, người căng | Cong người, cứng đờ hoặc giật |
| Khóc | Không khóc | Rên rỉ, thút thít, thỉnh thoảng kêu | Khóc liên tục, gào, nức nở |
| Dỗ được không | Thoải mái, thư giãn | Nín khi được ôm, vỗ về, nói chuyện; dễ bị phân tán | Khó dỗ, khó làm cho dễ chịu |
Cộng năm mục ra tổng điểm. Cách hiểu thường dùng: 0 là thoải mái, 1–3 khó chịu nhẹ, 4–6 đau vừa, 7–10 đau nhiều. Đây là mốc tham khảo cho giao tiếp, không phải ngưỡng để tự dùng thuốc.
Quan sát thế nào để điểm đáng tin
Cách làm của điều dưỡng nhi, áp dụng được ở nhà:
- Quan sát khi trẻ đang thức, không ngay sau khi vừa bị giật mình hay vừa bị tiêm, cho ăn.
- Nhìn trẻ trong khoảng một đến năm phút, để lộ chân tay qua lớp quần áo mỏng, không quấn chặt chăn.
- Chấm nét mặt, chân, cử động trước khi chạm vào trẻ.
- Sau đó mới bế, vỗ về, nói chuyện để chấm mục dỗ được không.
- Nếu nghi đau một vùng, như bụng, tai, chân, chạm nhẹ hoặc cử động nhẹ vùng đó và xem điểm có tăng không.
- Ghi giờ và tổng điểm, kèm điểm từng mục nếu được.
Trẻ đang ngủ say không chấm theo thang này được. Nếu trẻ ngủ yên, thở đều, nét mặt thư giãn thì đó là thông tin tốt; nhưng trẻ quá khó đánh thức lại là chuyện khác, xem mục báo động bên dưới.
Những điểm khác ở từng lứa tuổi
Trẻ sơ sinh và vài tháng đầu
Biểu hiện đau tập trung ở nét mặt: nhíu mày, nhắm chặt mắt, rãnh mũi má hằn sâu, miệng mở vuông. Trẻ có thể bú kém, ngủ ít hoặc ngược lại li bì. Bệnh viện dùng thang riêng cho sơ sinh, nhưng với cha mẹ, nét mặt và việc bú là hai điều quan sát được rõ nhất.
Trẻ từ khoảng sáu tháng đến hai tuổi
Bắt đầu biết bảo vệ chỗ đau: kéo tai, không cho chạm bụng, không chịu đứng lên chân bị đau. Khóc khi bị thay tã hoặc bế lên ở một tư thế nhất định là gợi ý vị trí đau.
Trẻ từ khoảng ba tuổi
Nhiều trẻ đã chỉ được chỗ đau và dùng được thang khuôn mặt, chỉ vào khuôn mặt giống cảm giác của mình. Cách dùng thang mặt được nói ở bài thang điểm đau tự chấm. Vẫn nên kết hợp quan sát vì trẻ nhỏ dễ trả lời theo gợi ý của người lớn.
Những nhầm lẫn thường gặp
Người lớn hay mắc mấy cách nghĩ sau khi đánh giá đau ở trẻ:
Trẻ không khóc là không đau. Trẻ đau kéo dài hoặc ốm nặng có thể nằm im, thu mình, mất hứng thú với đồ chơi. Mục nét mặt và cử động vẫn bắt được.
Trẻ còn chơi được là không đau. Trẻ nhỏ có thể chơi xen giữa những cơn đau, nhất là đau bụng từng cơn. Quan sát nhiều lần trong ngày mới thấy.
Trẻ khóc là đau. Đói, buồn ngủ, lạ người cũng làm trẻ khóc. Mục dỗ được không giúp phân biệt: đói thì nín khi được bú, đau thì vẫn khó chịu khi đã được bế và cho bú.
Trẻ nhỏ chưa cảm nhận đau như người lớn. Quan niệm cũ này đã được bỏ từ lâu. Trẻ sơ sinh cũng cảm nhận đau.
Điểm đau đặt cạnh các sinh hiệu khác của trẻ
Trẻ đau thường tim đập nhanh và thở nhanh hơn. Ngược lại, trẻ sốt cũng thở nhanh, quấy khóc, khó chịu dù không có chỗ đau cụ thể. Vì vậy khi trẻ quấy, đo nhiệt độ và đếm nhịp thở khi trẻ nằm yên giúp cha mẹ hiểu bức tranh rõ hơn.
Một ví dụ thường gặp: trẻ hơn một tuổi sốt, kéo tai, quấy đêm, điểm quan sát khoảng 5. Sau khi được hạ sốt theo hướng dẫn của bác sĩ, trẻ chơi lại, điểm còn 1–2. Ghi cả hai lần chấm cho bác sĩ thấy diễn biến. Ngược lại, nếu sốt đã hạ mà điểm vẫn cao, trẻ vẫn co chân lên bụng và khó dỗ, đó là thông tin rất đáng báo.
Không tự cho trẻ dùng thuốc giảm đau theo điểm số. Loại thuốc và lượng dùng cho trẻ phụ thuộc cân nặng, tuổi, bệnh, do bác sĩ hoặc dược sĩ hướng dẫn.
Những việc giúp trẻ đỡ đau mà không cần thuốc
Trong lúc chờ khám hoặc song song với điều trị, những việc sau giúp nhiều trẻ dễ chịu hơn:
- Bế áp da, ôm sát, cho bú mẹ, đặc biệt với trẻ nhỏ.
- Giữ phòng yên tĩnh, ánh sáng dịu, giọng nói nhỏ nhẹ.
- Đổi tư thế cho trẻ, như bế đứng với trẻ đau bụng đầy hơi, kê cao chân với trẻ va đập chân.
- Đánh lạc hướng bằng bài hát, đồ chơi quen thuộc, với trẻ lớn hơn.
- Có mặt cha mẹ khi trẻ được khám hoặc làm thủ thuật, nếu cơ sở y tế cho phép.
Sau mỗi biện pháp, chấm lại sau vài chục phút để biết có hiệu quả không. Cách ghi nhiều lần chấm theo thời gian được trình bày ở bài nhật ký đau tại nhà.
Báo với bác sĩ thế nào cho đủ ý
Ở phòng khám, trẻ thường im lặng vì lạ người hoặc đã mệt, nên những gì cha mẹ thấy ở nhà là phần thông tin chính. Một câu báo đủ ý nêu thời điểm bắt đầu, điểm quan sát cao nhất và thấp nhất, lúc nào nặng hơn, đã làm gì và trẻ phản ứng ra sao.
Câu mẫu: “Cháu mười tám tháng, từ chiều qua quấy, cứ co chân lên bụng, điểm quan sát cao nhất khoảng 7 lúc nửa đêm, bế đi lại mới nín được một lúc, sáng nay còn 3, bú được nửa cữ, đi tiểu ít hơn mọi ngày.” Bác sĩ nghe xong biết ngay cần khám bụng kỹ và hỏi thêm về nôn, đi ngoài.
Nếu có thể, quay một đoạn video ngắn lúc trẻ đang khó chịu nhất. Một đoạn vài chục giây cho thấy nét mặt, tư thế, tiếng khóc thật thường nói nhiều hơn mô tả bằng lời, nhất là khi tới viện thì trẻ đã ngủ.
Khi nào đưa trẻ đi khám, khi nào gọi cấp cứu 115
Gọi 115 hoặc đưa trẻ đến cấp cứu ngay khi trẻ đau kèm:
- Li bì, khó đánh thức, mềm nhũn, hoặc kích thích vật vã không dỗ được.
- Thở nhanh, rút lõm ngực, môi tái, ngừng thở từng cơn.
- Co giật.
- Nôn liên tục, nôn ra dịch xanh, bụng chướng căng, hoặc đi ngoài phân có máu.
- Trẻ dưới ba tháng tuổi có sốt.
- Ban xuất huyết, chấm đỏ không mất khi ấn, kèm sốt.
- Đau sau ngã, va đập đầu, kèm nôn hoặc ngủ li bì.
Đưa trẻ đi khám trong ngày khi điểm quan sát từ mức vừa trở lên kéo dài nhiều giờ, trẻ bỏ bú, ít đi tiểu, hoặc cha mẹ cảm thấy trẻ “khác hẳn mọi khi”. Cảm nhận của cha mẹ là thông tin có giá trị, hãy nói rõ với bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết trẻ sơ sinh đang bị đau?
Nhìn nét mặt: nhíu mày, nhắm chặt mắt, rãnh mũi má hằn sâu, miệng mở vuông, kèm bú kém hoặc khó dỗ. Trẻ sơ sinh có sốt hoặc li bì cần được khám ngay.
Thang FLACC là gì và cha mẹ dùng được không?
Đây là thang quan sát năm mục gồm nét mặt, chân, cử động, khóc và khả năng dỗ, mỗi mục 0 đến 2 điểm, tổng 0 đến 10. Cha mẹ dùng được ở nhà để ghi lại mức đau và báo bác sĩ.
Trẻ nằm im không khóc có thể đang đau không?
Có. Trẻ đau kéo dài hoặc ốm nặng có thể nằm im, thu mình, không chơi. Nằm im kèm li bì khó đánh thức là dấu hiệu cần đưa đi cấp cứu.
Trẻ khóc vì đói hay vì đau thì phân biệt thế nào?
Trẻ đói thường nín khi được cho bú hoặc ăn. Trẻ đau vẫn nhăn mặt, co chân, khó dỗ dù đã được bế và cho bú. Quan sát vài phút sau khi đã thử dỗ sẽ rõ hơn.
Điểm đau của trẻ cao thì có nên tự cho uống thuốc giảm đau không?
Không nên tự quyết. Thuốc và lượng dùng cho trẻ tính theo cân nặng và tuổi, cần bác sĩ hoặc dược sĩ hướng dẫn. Điểm đau là thông tin để mang tới bác sĩ.
Trẻ mấy tuổi thì tự chấm điểm đau được?
Từ khoảng ba bốn tuổi nhiều trẻ chỉ được vào thang khuôn mặt. Thang số 0 đến 10 thường dùng được khi trẻ lớn hơn, hiểu thứ tự các số. Trẻ nhỏ vẫn nên kết hợp với quan sát của người lớn.