Điểm cảnh báo sớm là cách bệnh viện chấm điểm từng thông số sinh hiệu theo mức lệch khỏi khoảng thường gặp rồi cộng lại. Tổng điểm càng cao, người bệnh càng có nguy cơ xấu đi và càng cần được bác sĩ đánh giá sớm, kể cả khi chưa có con số nào trông thật đáng sợ.
Ý tưởng này ra đời vì một thực tế lâm sàng: trước khi người bệnh trở nặng đột ngột, sinh hiệu thường đã xấu đi lặng lẽ trong nhiều giờ, mỗi thứ một chút. Đọc riêng từng con số thì dễ bỏ qua; cộng lại thì thấy rõ. Bài này giới thiệu một thang điểm được dùng rộng rãi, cách tính và cách hiểu cho đúng.
Vì sao phải cộng điểm thay vì nhìn từng con số
Một người có mạch một trăm năm, nhịp thở hai mươi hai, huyết áp tâm thu một trăm lẻ năm, nhiệt độ ba mươi tám độ hai. Nhìn riêng, không con số nào khiến người ta giật mình. Nhưng cả bốn đều lệch cùng một hướng: cơ thể đang chịu một gánh nặng và đang bù trừ. Thang điểm cảnh báo sớm được thiết kế để bắt đúng loại tình huống này.
Lợi ích thứ hai là ngôn ngữ chung. Khi điều dưỡng báo bác sĩ “người bệnh giường năm điểm cảnh báo bảy”, cả hai hiểu ngay mức độ khẩn, không phải tranh luận cảm tính “trông có vẻ mệt”. Ở nhiều nơi, mỗi mức điểm gắn với một quy định phản ứng: đo dày hơn, báo bác sĩ trong bao lâu, gọi đội hồi sức hay không.
Bảy thông số và cách chấm theo thang NEWS2
Thang NEWS2 là một thang điểm cảnh báo sớm cho người lớn được dùng rộng rãi trong hệ thống y tế Anh và được nhiều nơi tham khảo. Các mốc dưới đây áp dụng cho người lớn không mang thai, ở thang SpO2 thông thường; mỗi bệnh viện có thể dùng thang riêng, và đây là nội dung tham khảo cho học tập.
| Thông số | 0 điểm | 1 điểm | 2 điểm | 3 điểm |
|---|---|---|---|---|
| Nhịp thở mỗi phút | 12 đến 20 | 9 đến 11 | 21 đến 24 | từ 8 trở xuống, hoặc từ 25 trở lên |
| SpO2 phần trăm | từ 96 trở lên | 94 đến 95 | 92 đến 93 | từ 91 trở xuống |
| Đang thở oxy | không, thở khí trời | có | ||
| Huyết áp tâm thu mmHg | 111 đến 219 | 101 đến 110 | 91 đến 100 | từ 90 trở xuống, hoặc từ 220 trở lên |
| Mạch mỗi phút | 51 đến 90 | 41 đến 50, hoặc 91 đến 110 | 111 đến 130 | từ 40 trở xuống, hoặc từ 131 trở lên |
| Tri giác | tỉnh táo | lú lẫn mới, chỉ đáp lời gọi, chỉ đáp kích thích đau, hoặc không đáp | ||
| Nhiệt độ độ C | 36,1 đến 38,0 | 35,1 đến 36,0, hoặc 38,1 đến 39,0 | từ 39,1 trở lên | từ 35,0 trở xuống |
Để ý rằng nhiều thông số được chấm điểm ở cả hai phía: thở quá chậm cũng nguy hiểm như thở quá nhanh, mạch quá chậm cũng được 3 điểm như mạch quá nhanh. Ô trống nghĩa là thông số đó không có mức điểm ấy. Với người bệnh phổi mạn tính có giữ khí cacbonic, bác sĩ có thể chỉ định dùng thang SpO2 thứ hai với mục tiêu thấp hơn; người học nên tra bảng gốc của nơi mình thực hành.
Tính tay một ví dụ
Người bệnh nam, sáu mươi tám tuổi, nhập viện vì sốt và ho. Lần đo buổi chiều cho kết quả dưới đây. Đi lần lượt từng dòng:
- Nhịp thở hai mươi hai lần mỗi phút: nằm trong khoảng 21 đến 24, được 2 điểm.
- SpO2 chín mươi bốn phần trăm, đang thở khí trời: 1 điểm cho SpO2, 0 điểm cho oxy.
- Huyết áp tâm thu một trăm lẻ năm: khoảng 101 đến 110, được 1 điểm.
- Mạch một trăm mười lăm: khoảng 111 đến 130, được 2 điểm.
- Tỉnh táo, trả lời đúng: 0 điểm.
- Nhiệt độ ba mươi tám độ sáu: khoảng 38,1 đến 39,0, được 1 điểm.
- Cộng lại: 2 cộng 1 cộng 0 cộng 1 cộng 2 cộng 0 cộng 1, tổng 7 điểm.
Không thông số nào đạt 3 điểm, không con số nào trông như cấp cứu, nhưng tổng 7 điểm đặt người bệnh vào nhóm nguy cơ cao, cần bác sĩ có kinh nghiệm đánh giá khẩn và cân nhắc chuyển nơi theo dõi sát hơn. Đây chính là trường hợp thang điểm cứu người: những thay đổi vừa phải nhưng đồng loạt.
Tổng điểm nói gì và bệnh viện phản ứng ra sao
Mức phản ứng cụ thể do từng bệnh viện quy định. Khung phổ biến đi kèm thang NEWS2 như sau, mang tính tham khảo:
| Điểm | Mức nguy cơ | Phản ứng thường gặp |
|---|---|---|
| 0 | Thấp | Đo theo lịch thường quy |
| 1 đến 4 | Thấp | Điều dưỡng đánh giá, cân nhắc đo dày hơn |
| Một thông số đạt 3 điểm | Thấp đến trung bình | Báo bác sĩ đánh giá sớm |
| 5 đến 6 | Trung bình | Bác sĩ đánh giá khẩn, đo dày, thường mỗi giờ |
| Từ 7 trở lên | Cao | Đánh giá cấp cứu, gọi đội hồi sức, theo dõi liên tục |
Dòng giữa đáng chú ý: chỉ một thông số rơi vào vùng 3 điểm, như tri giác lú lẫn mới hay nhịp thở từ 25 trở lên, đã đủ để gọi bác sĩ, dù tổng điểm còn thấp.
Thang qSOFA và tầm soát nhiễm trùng nặng
Bên cạnh thang điểm tổng quát, có một công cụ gọn hơn dùng riêng khi nghi nhiễm trùng.
Ba tiêu chí
Thang qSOFA dùng ba dấu hiệu, mỗi dấu hiệu 1 điểm: nhịp thở từ 22 lần mỗi phút trở lên, tri giác thay đổi, huyết áp tâm thu từ 100 mmHg trở xuống. Người nghi nhiễm trùng có từ 2 điểm trở lên được xem là có nguy cơ diễn biến xấu, cần đánh giá kỹ.
Điểm mạnh và điểm yếu
qSOFA dễ nhớ, không cần máy đo oxy hay nhiệt kế, chỉ cần đếm nhịp thở, hỏi chuyện và đo huyết áp. Nhưng nó kém nhạy: nhiều người nhiễm trùng nặng ở giai đoạn sớm chưa đạt 2 điểm. Vì vậy các hướng dẫn gần đây khuyên không dùng qSOFA đơn độc để loại trừ nhiễm trùng nặng.
Liên hệ với người nhà
Ba tiêu chí của qSOFA trùng với ba điều người nhà nên để ý nhất khi người thân sốt: thở nhanh, lẫn, huyết áp thấp. Cách đọc từ góc người nhà ở bài sốt kèm mạch nhanh, thở nhanh: tổ hợp nào cần đi viện.
Giới hạn mà người dùng thang điểm phải biết
Không dùng cho trẻ em và phụ nữ mang thai. Sinh hiệu của trẻ thay đổi theo tuổi, của thai phụ thay đổi theo thai kỳ, nên có các thang riêng cho nhi khoa và sản khoa.
Không thay phán đoán lâm sàng. Điểm thấp không có nghĩa là an toàn. Người bệnh đau bụng dữ dội, người nhà thấy “không giống mọi khi”, điều dưỡng thấy lo, đều là lý do gọi bác sĩ dù điểm thấp.
Người già và người dùng thuốc chậm nhịp tim. Họ có thể không sốt, mạch không tăng, nên điểm thấp giả. Ở nhóm này, nhịp thở và tri giác càng phải được đo cẩn thận. Đặc điểm này được bàn kỹ ở bài người già nhiễm trùng mà không sốt.
Đo sai thì điểm sai. Nhịp thở ước lượng thay vì đếm đủ một phút là lỗi phổ biến nhất trong bệnh viện và làm thang điểm mất giá trị. SpO2 đo khi tay lạnh, huyết áp đo băng sai cỡ cũng vậy.
Một lần đo chỉ là một lát cắt. Xu hướng qua nhiều lần đo quan trọng hơn. Điểm tăng từ 2 lên 5 trong vài giờ đáng lo hơn một người có điểm 5 ổn định từ hôm qua.
Người nhà dùng ý tưởng này thế nào ở nhà
Người nhà không cần tính điểm chính xác, và thang điểm không được thiết kế để tự chẩn đoán tại nhà. Điều nên học từ nó là cách nghĩ: đo đủ các thông số chứ không chỉ nhiệt độ, đếm nhịp thở thật sự, để ý tri giác, và coi trọng khi nhiều thứ cùng lệch một ít.
Khi người thân ốm, nếu thấy cùng lúc thở nhanh hơn thường ngày, mạch nhanh hơn, huyết áp thấp hơn, người lẫn hơn, thì đó là kiểu tổ hợp mà bệnh viện sẽ chấm điểm cao. Không chờ thêm, đi khám ngay hoặc gọi 115 nếu người bệnh lơ mơ, khó thở nặng.
Ghi các con số theo giờ vào sổ và mang theo khi đi viện. Điều dưỡng tiếp nhận có thể dùng chính những con số đó để thấy xu hướng điểm của người bệnh trong những giờ trước khi đến viện.
Gợi ý cho sinh viên điều dưỡng khi thực hành
Đếm nhịp thở đủ một phút, không ước lượng theo cảm giác, và đếm khi người bệnh không biết mình đang được đếm. Ghi đúng người bệnh đang thở khí trời hay thở oxy với lưu lượng bao nhiêu. Đánh giá tri giác bằng câu hỏi định hướng, không chỉ nhìn người bệnh mở mắt.
Khi tổng điểm chạm ngưỡng phản ứng, báo theo cấu trúc: tình trạng hiện tại, bệnh cảnh, điểm số và các thông số, đề nghị cụ thể. Ví dụ: “Bệnh nhân giường năm, viêm phổi ngày hai, điểm cảnh báo tăng từ ba lên bảy trong bốn giờ, thở hai mươi sáu, SpO2 chín mươi hai khí trời, mạch một trăm hai mươi, mới lẫn. Đề nghị bác sĩ xem ngay.”
Câu hỏi thường gặp
Điểm cảnh báo sớm NEWS2 là gì?
Là thang điểm cộng bảy thông số sinh hiệu của người lớn: nhịp thở, SpO2, có thở oxy không, huyết áp tâm thu, mạch, tri giác và nhiệt độ. Tổng điểm càng cao, nguy cơ xấu đi càng lớn.
NEWS2 bao nhiêu điểm là nguy hiểm?
Theo khung tham khảo đi kèm, từ 5 điểm cần bác sĩ đánh giá khẩn, từ 7 điểm là nguy cơ cao cần đánh giá cấp cứu. Một thông số đơn lẻ đạt 3 điểm cũng cần báo bác sĩ.
qSOFA gồm những tiêu chí nào?
Ba tiêu chí: nhịp thở từ 22 lần mỗi phút trở lên, tri giác thay đổi, huyết áp tâm thu từ 100 mmHg trở xuống. Người nghi nhiễm trùng có từ hai tiêu chí cần được đánh giá kỹ.
Người nhà có nên tự tính điểm NEWS2 ở nhà không?
Không cần tính chính xác và không dùng để tự chẩn đoán. Điều nên học là đo đủ thông số, đếm nhịp thở thật, để ý tri giác và đi khám khi nhiều chỉ số cùng lệch.
Thang NEWS2 có dùng cho trẻ em được không?
Không. Sinh hiệu của trẻ thay đổi theo tuổi nên trẻ em có các thang cảnh báo nhi khoa riêng. Phụ nữ mang thai cũng dùng thang riêng của sản khoa.
Vì sao nhịp thở được coi trọng trong thang điểm?
Nhịp thở thường thay đổi sớm khi cơ thể bắt đầu đuối, kể cả khi bệnh không ở phổi. Đây cũng là chỉ số hay bị ước lượng sai nhất nếu không đếm đủ một phút.