Mạch người lớn dưới 60 lần mỗi phút (mốc tham khảo) thường là bình thường nếu người đó khoẻ, không choáng, không mệt bất thường: gặp ở người tập luyện đều, lúc ngủ, lúc vừa thức. Cần đi khám khi mạch chậm kèm choáng, suýt ngất, mệt nhiều, hụt hơi, hoặc khi đang dùng thuốc ảnh hưởng nhịp tim.
Nhịp chậm là chuyện mà con số một mình gần như không nói được gì. Cùng con số 50, ở người này là dấu hiệu tim khoẻ, ở người kia là lý do họ ngã trong nhà vệ sinh. Bài dưới đây giúp người nhà và người tự đo biết nên nhìn vào đâu ngoài con số.
Mạch chậm xảy ra như thế nào
Nhịp tim được phát ra từ một cụm tế bào nhỏ ở tâm nhĩ phải, gọi là nút xoang, rồi truyền xuống tâm thất theo một đường dẫn riêng. Nhịp chậm có thể do nút xoang phát xung chậm hơn, hoặc xung phát ra bình thường nhưng bị chặn bớt trên đường truyền xuống.
Kiểu thứ nhất rất hay gặp và thường vô hại: khi ngủ, khi thư giãn, khi cơ thể được tập luyện tốt, hệ thần kinh “phanh” nút xoang lại. Kiểu thứ hai, gọi chung là rối loạn dẫn truyền, thì cần bác sĩ xác định bằng điện tim, vì có loại nhẹ chỉ cần theo dõi, có loại cần can thiệp.
Người tự bắt mạch ở nhà không phân biệt được hai kiểu này. Điều phân biệt được là mạch chậm có đều không, có đi kèm triệu chứng không, và có thay đổi so với thường ngày không.
Mạch chậm trong các hoàn cảnh khác nhau
Cùng một con số, cách đọc khác hẳn tuỳ hoàn cảnh. Bảng dưới gom những tình huống hay gặp:
| Hoàn cảnh | Thường gặp không | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Người tập sức bền lâu năm, nghỉ ngơi | rất thường gặp, có khi xuống năm mươi hoặc thấp hơn | vẫn tập được bình thường, không choáng; nếu tự nhiên mệt khi tập thì đi khám |
| Lúc ngủ say, lúc vừa thức | thường gặp ở hầu hết mọi người | không cần đánh thức để đếm; xem bài nhịp tim khi ngủ |
| Người đang dùng thuốc huyết áp, thuốc tim | có thể do tác dụng của thuốc | ghi lại và hỏi bác sĩ kê đơn, không tự ngưng thuốc |
| Người cao tuổi không tập luyện, mạch thấp dần | cần chú ý hơn | hỏi về choáng, ngã, mệt, lú lẫn; nên đi khám |
| Người đang rất lạnh, hạ thân nhiệt | mạch chậm đi kèm | ủ ấm, đo nhiệt độ, theo dõi tri giác |
| Người vừa nôn nhiều, đau quặn, hoặc sợ hãi rồi choáng | phản xạ làm chậm tim tạm thời | thường hồi lại khi nằm xuống, kê chân cao |
Hai dòng cuối cho thấy mạch chậm không chỉ là chuyện của tim; phản xạ thần kinh và thân nhiệt cũng kéo nhịp xuống. Vì vậy người làm nghề luôn hỏi “lúc đó đang làm gì” trước khi đọc con số.
Triệu chứng đi kèm làm mạch chậm trở nên đáng lo
Mạch chậm gây vấn đề khi tim không bơm đủ máu lên não và cơ. Khi đó người bệnh thường có một hoặc vài dấu hiệu sau:
- Choáng váng, tối sầm mắt, nhất là khi đứng dậy hoặc khi gắng sức.
- Ngất hoặc suýt ngất, có khi ngã mà không nhớ vì sao.
- Mệt nhiều, không theo kịp việc thường ngày, leo vài bậc cầu thang đã phải dừng.
- Hụt hơi khi gắng sức nhẹ.
- Lú lẫn, chậm chạp, hay quên khác thường ở người già.
- Đau tức ngực.
Nếu người nhà có mạch chậm và một trong các dấu hiệu này, đừng chỉ ghi sổ rồi chờ; nên đi khám sớm. Một số rối loạn dẫn truyền chỉ lộ ra từng lúc, nên việc người nhà ghi lại được cơn choáng đi kèm mạch bao nhiêu rất có giá trị.
Kiểm tra lại khi thấy mạch chậm
Khi bắt mạch thấy chậm hơn mọi khi, làm theo thứ tự:
- Đếm trọn 60 giây, không đếm nửa phút. Mạch chậm mà đếm ngắn, sai một nhịp là lệch nhiều.
- Đếm lại ở cổ tay bên kia, hoặc áp tai, áp lòng bàn tay vào ngực trái để đếm nhịp tim, xem có khớp với mạch cổ tay không. Nếu đếm ở ngực nhiều hơn hẳn ở cổ tay, có thể có những nhịp không truyền ra tới cổ tay; ghi lại cả hai số.
- Hỏi người được đo có choáng, mệt, khó thở không. Quan sát da: hồng hào hay tái, ấm hay lạnh.
- Đo huyết áp nếu nhà có máy, đo nhiệt độ.
- Xem lại thuốc: có thuốc nào mới bắt đầu, mới tăng liều theo đơn, hoặc uống nhầm, uống trùng không.
- Ghi lại mọi thứ, kèm giờ.
Nhiều máy đo huyết áp điện tử có hiện số mạch. Với nhịp chậm hoặc không đều, số máy hiện có thể không khớp với đếm tay. Khi hai số khác nhau, số đếm tay trọn một phút thường đáng tin hơn. Cách đếm chuẩn có trong bài tự bắt mạch cổ tay.
Thuốc và mạch chậm: điều người nhà cần biết
Không tự ngưng thuốc. Một số thuốc huyết áp, thuốc tim được kê chính vì tác dụng làm chậm nhịp. Ngưng đột ngột có thể gây nhịp nhanh dội lại hoặc tăng huyết áp. Mang sổ đo đến bác sĩ, để bác sĩ quyết định điều chỉnh.
Coi chừng uống trùng. Người già được nhiều nơi kê thuốc dễ uống trùng hai thuốc cùng loại dưới hai tên khác nhau. Mang toàn bộ vỉ thuốc, hộp thuốc đi khám để kiểm tra.
Thuốc nhỏ mắt cũng tính. Một số thuốc nhỏ mắt điều trị tăng nhãn áp có thể ảnh hưởng nhịp tim. Khi kể thuốc với bác sĩ, kể cả thuốc nhỏ mắt, thuốc dán.
Ghi rõ thời điểm uống và thời điểm đo. Mạch chậm nhất thường rơi vào vài giờ sau khi uống thuốc. Ghi giờ uống cạnh giờ đo giúp bác sĩ đọc được quan hệ này.
Mạch chậm ở người tập thể thao: yên tâm đến đâu
Người tập sức bền đều đặn thường tự hào khi thấy nhịp nghỉ năm mươi mấy hay bốn mươi mấy. Đó thường là thích nghi bình thường của tim. Nhưng thích nghi bình thường có một đặc điểm: khi bắt đầu vận động, nhịp tăng lên nhanh và tương xứng, người tập không choáng, không hụt hơi bất thường.
Nếu một người vốn tập tốt mà dạo này thấy hụt sức, tim không “tăng tốc” như trước khi chạy, có lần choáng giữa buổi tập, thì nhịp chậm không còn được mặc định là do tập. Đây là lúc cần khám, nói rõ với bác sĩ về mức tập luyện để họ đọc kết quả đúng. Liên hệ giữa nhịp tim và gắng sức được nói kỹ ở bài nhịp tim khi gắng sức.
Hai tình huống để so sánh
Cùng là mạch dưới 60, hai người dưới đây cần cách xử lý khác hẳn:
Cô giáo về hưu, sáng nào cũng đi bộ nhanh
Đo nhiều buổi sáng đều quanh 54 đến 56, đều. Đi bộ, leo dốc không choáng, không hụt hơi. Mạch chậm ở đây khớp với thể trạng và thói quen; chỉ cần ghi lại để mang theo khi khám định kỳ.
Ông cụ vừa được đổi đơn thuốc huyết áp
Trước đây mạch ông quanh 72. Sau đổi thuốc một tuần, con gái đếm được 48, ông kêu hay choáng khi đứng dậy đi vệ sinh ban đêm, có lần phải vịn tường. Mạch chậm mới xuất hiện kèm choáng, ngay sau đổi thuốc: cần liên hệ bác sĩ kê đơn sớm, mang theo sổ đo và vỉ thuốc, trong lúc chờ thì dặn ông ngồi dậy từ từ, có người đi kèm ban đêm.
Khi nào đi khám, khi nào gọi 115
Đặt lịch khám trong vài ngày khi:
- Mạch lúc nghỉ thấp hơn hẳn mức quen thuộc mà không giải thích được.
- Mạch chậm kèm mệt, giảm sức, hay quên mới xuất hiện.
- Mạch chậm sau khi bắt đầu hoặc thay đổi thuốc.
- Mạch chậm mà không đều.
Gọi 115 ngay khi mạch rất chậm kèm ngất hoặc suýt ngất, đau ngực, khó thở, lơ mơ, da lạnh tái ẩm, hoặc khi người bệnh không tỉnh lại sau khi được cho nằm xuống và kê chân cao. Trong lúc chờ, cho nằm ở chỗ an toàn, không cho đứng dậy đi lại, theo dõi xem còn thở không.
Câu hỏi thường gặp
Mạch 50 lần mỗi phút có nguy hiểm không?
Ở người khoẻ, tập luyện đều, không choáng, không mệt thì thường không đáng lo. Nếu kèm choáng, suýt ngất, mệt nhiều hoặc mới xuất hiện ở người già thì cần đi khám.
Vì sao máy đo huyết áp báo mạch thấp hơn đếm tay?
Khi nhịp không đều hoặc có nhịp yếu, máy có thể bỏ sót. Đếm tay trọn một phút ở cổ tay và nghe ở ngực, ghi lại cả hai số để bác sĩ so sánh.
Người già mạch chậm có cần đi khám không?
Nên khám nếu mạch chậm dần so với trước, hoặc kèm choáng, ngã, mệt, lú lẫn. Người già hay dùng nhiều thuốc nên cần kiểm tra cả danh sách thuốc.
Thuốc huyết áp làm mạch chậm thì có nên tự giảm thuốc?
Không. Ghi lại mạch, giờ uống thuốc và triệu chứng rồi mang đến bác sĩ kê đơn. Tự giảm hoặc ngưng có thể gây tăng huyết áp hay nhịp nhanh dội lại.
Mạch chậm kèm choáng khi đứng dậy nên làm gì ngay?
Ngồi hoặc nằm xuống ngay để tránh ngã, kê chân cao. Nếu ngất, không tỉnh lại nhanh, hoặc đau ngực, khó thở thì gọi 115.