Khi người cao tuổi bỗng lú lẫn trong một hai ngày, hãy đo trước sáu thứ: nhiệt độ, mạch, huyết áp, nhịp thở, độ bão hoà oxy nếu có máy, và đường máu nếu người đó bị tiểu đường. Kèm theo đó ghi lại thuốc đang dùng, lượng nước uống, nước tiểu và giấc ngủ gần đây.
Lú lẫn xuất hiện nhanh, trong vài giờ đến vài ngày, khác hẳn kiểu quên dần qua nhiều năm. Y khoa gọi là lú lẫn cấp hay sảng, và nó thường là dấu hiệu của một vấn đề khác trong cơ thể: nhiễm trùng, mất nước, thuốc, đường máu, thiếu oxy. Những số đo người nhà làm được không thay cho khám, nhưng giúp chặng đầu ở phòng khám ngắn hơn nhiều.
Vì sao lú lẫn mới ở người già phải coi là chuyện y khoa
Não người cao tuổi có ít dự trữ hơn. Một nhiễm trùng tiểu mà ở người trẻ chỉ gây buốt rát, ở cụ tám mươi có thể biểu hiện đầu tiên bằng việc nói lẫn, đòi về nhà, không nhận ra con cháu, trong khi không sốt cao và không kêu đau.
Người nhà hay nghĩ “già rồi nên lẫn”. Câu ấy đúng với sa sút trí tuệ diễn tiến chậm qua nhiều năm, nhưng sai với lú lẫn mới xuất hiện trong vài ngày. Kể cả người đã có sa sút trí tuệ, một đợt lẫn nặng hơn hẳn so với tuần trước cũng là dấu hiệu cấp, không phải bệnh cũ tiến triển.
Đặc điểm nhận ra: khởi phát nhanh, dao động trong ngày (sáng tỉnh, chiều lẫn, đêm kích động), khó tập trung, nói chuyện rời rạc. Có hai kiểu: kiểu kích động dễ nhận ra, và kiểu lặng lẽ, người bệnh nằm im, ngủ nhiều, ít nói, rất hay bị bỏ qua vì “cụ nằm yên, không quấy”.
Sáu số đo và ý nghĩa khi đi cùng lú lẫn
Các khoảng dưới đây là con số tham khảo phổ biến cho người lớn trong sách giáo khoa; người có bệnh mạn tính có thể có ngưỡng riêng do bác sĩ dặn:
| Số đo | Khoảng thường gặp lúc nghỉ (tham khảo) | Gợi ý khi lệch kèm lú lẫn |
|---|---|---|
| Nhiệt độ | Khoảng 36–37,5 độ C (đo nách thấp hơn đo miệng một chút) | Sốt hoặc nhiệt độ thấp bất thường đều gợi ý nhiễm trùng; người già có thể không sốt |
| Mạch | Khoảng 60–100 lần/phút | Mạch nhanh gợi ý sốt, mất nước, nhiễm trùng; mạch chậm hoặc rất không đều cần báo ngay |
| Huyết áp | Theo mức thường ngày của chính người đó | Thấp hơn hẳn mức thường ngày gợi ý mất nước, nhiễm trùng nặng, hoặc do thuốc hạ áp |
| Nhịp thở | Khoảng 12–20 lần/phút | Thở nhanh trên khoảng 20–24 lần/phút là dấu hiệu bị bỏ sót nhiều nhất của viêm phổi ở người già |
| Độ bão hoà oxy | Thường từ khoảng 95% trở lên ở người không có bệnh phổi | Thấp hơn mức thường ngày gợi ý thiếu oxy, cần báo bác sĩ |
| Đường máu (người tiểu đường) | Theo mục tiêu bác sĩ đặt | Thấp hoặc rất cao đều gây lú lẫn; hạ đường máu cần xử trí ngay |
Không cần đủ cả sáu mới đi khám. Có số nào đo số đó, ghi kèm giờ.
Đo theo thứ tự nào
Người lú lẫn dễ cáu khi bị quấn băng tay, kẹp ngón tay. Thứ tự sau giúp lấy được nhiều thông tin nhất với ít phiền nhất:
- Đếm nhịp thở trước, khi người bệnh chưa biết mình đang được theo dõi: nhìn ngực bụng nhấp nhô trong đủ 60 giây.
- Đo độ bão hoà oxy bằng máy kẹp ngón tay nếu có, ngón tay phải ấm, giữ yên ít nhất nửa phút đến khi số ổn định.
- Đo nhiệt độ ở nách hoặc tai.
- Đo huyết áp và mạch bằng máy điện tử, ngồi hoặc nằm nghỉ vài phút trước. Nếu người bệnh hay choáng khi đứng, đo thêm một lần sau khi đứng dậy vài phút, có người đỡ.
- Đo đường máu mao mạch nếu người đó bị tiểu đường và trong nhà có máy, hoặc khi người bệnh vã mồ hôi, run tay.
- Hỏi ba câu định hướng về tên, nơi đang ở, buổi sáng hay chiều, và ghi câu trả lời nguyên văn.
Cách hỏi và chấm mức tỉnh táo được hướng dẫn chi tiết ở bài đánh giá nhanh mức độ tỉnh táo tại nhà.
Những thông tin không phải số đo nhưng bác sĩ sẽ hỏi
Phần này thường quyết định hướng tìm nguyên nhân, nên chuẩn bị sẵn trên một tờ giấy:
- Thuốc: mang theo toàn bộ vỏ hộp, vỉ thuốc đang dùng, kể cả thuốc tự mua, thuốc ngủ, thuốc dị ứng, thuốc nam. Ghi rõ thuốc nào mới thêm hoặc mới đổi liều trong hai tuần gần đây.
- Nước và ăn uống: hai ngày qua uống được khoảng bao nhiêu cốc, có bỏ bữa không.
- Nước tiểu: đi tiểu ít đi, nước tiểu sẫm màu, mùi hôi, tiểu buốt, tiểu không tự chủ mới xuất hiện.
- Đại tiện: táo bón nhiều ngày cũng có thể góp phần gây lẫn ở người già.
- Ngã hoặc va đập trong tuần qua, kể cả cú ngã tưởng nhẹ.
- Rượu: thói quen uống rượu và lần uống cuối, vì ngừng đột ngột cũng gây lú lẫn.
- Mức bình thường của người bệnh: trước đợt này cụ tự đi lại, tự ăn, nhớ tên con cháu đến đâu.
Dòng cuối rất quan trọng mà ít người nhớ nói. Bác sĩ gặp cụ lần đầu không biết cụ vốn minh mẫn hay vốn đã lẫn, chỉ người nhà biết.
Ba tình huống thường gặp và cách ghi
Ghi chép càng cụ thể càng đỡ phải nhớ lại khi đứng ở phòng khám:
Cụ ngủ li bì, ăn ít, nhịp thở nhanh
Ghi: “Từ hôm qua ngủ suốt, gọi mới dậy, trả lời chậm; nhịp thở 26 lần/phút, nhiệt độ nách 37,6, mạch 104.” Đây là bức tranh hay gặp của viêm phổi ở người già, và nhịp thở là con số nói nhiều nhất.
Bà bỗng kích động về đêm, đòi về nhà
Ghi giờ bắt đầu, những gì bà nói, số lần đi tiểu, nước tiểu có mùi không, nhiệt độ. Hỏi lại xem bà có mới được cho thêm thuốc ngủ, thuốc chống dị ứng hay không.
Ông tiểu đường, vã mồ hôi, nói lắp
Đo đường máu ngay nếu có máy. Bài đo đường máu khi người thân lơ mơ hướng dẫn cách đo và việc tiếp theo. Không chờ đo xong các số khác.
Những việc không nên làm trong lúc chờ đi khám
Không cho thêm thuốc ngủ hay thuốc an thần tự mua. Thuốc gây ngủ có thể làm lú lẫn nặng hơn và che mất dấu hiệu.
Không tự ngừng hay đổi thuốc đang dùng. Kể cả khi nghi một thuốc gây lẫn, mang thuốc theo để bác sĩ quyết định.
Không trói hay giữ chặt. Kích động tăng lên khi bị giữ. Tốt hơn là giữ phòng đủ sáng ban ngày, có người quen ngồi cạnh, đặt kính và máy trợ thính của cụ trong tầm tay.
Không tranh cãi để “sửa” lời lẫn. Nhẹ nhàng nhắc lại nơi đang ở, giờ giấc, rồi chuyển sang chuyện khác.
Khi nào đi khám trong ngày, khi nào gọi 115
Mọi đợt lú lẫn mới xuất hiện đều nên được bác sĩ khám trong ngày. Gọi cấp cứu 115 ngay khi lú lẫn đi kèm:
- Gọi không tỉnh hoặc phải kích thích mạnh mới phản ứng.
- Yếu, tê nửa người, méo miệng, nói khó mới xuất hiện.
- Khó thở, môi tím, độ bão hoà oxy thấp hơn hẳn mức thường ngày.
- Huyết áp tụt thấp kèm da lạnh, vã mồ hôi.
- Co giật, hoặc sau ngã có va đầu.
- Đường máu rất thấp không cải thiện, hoặc người bệnh không nuốt được.
Nếu cụ đang được theo dõi ở nhà sau khi bác sĩ đã khám, hỏi rõ trước khi về: những con số nào, ở ngưỡng nào thì phải quay lại ngay.
Câu hỏi thường gặp
Người già bỗng nói lẫn có phải do tuổi già không?
Lẫn mới xuất hiện trong vài giờ đến vài ngày thường có nguyên nhân cụ thể như nhiễm trùng, mất nước, thuốc hay rối loạn đường máu. Không nên coi là do tuổi mà cần đưa đi khám trong ngày.
Cụ lú lẫn nhưng không sốt thì có thể bị nhiễm trùng không?
Có thể. Người cao tuổi nhiễm trùng nhiều khi không sốt hoặc chỉ sốt nhẹ. Nhịp thở nhanh, mạch nhanh, tiểu ít, ăn kém kèm lẫn vẫn đáng nghi.
Nên mang gì theo khi đưa người già lú lẫn đi khám?
Mang toàn bộ thuốc đang dùng kể cả thuốc tự mua, tờ ghi các số đo kèm giờ, mô tả mức tỉnh táo bình thường trước đây của cụ và các thay đổi về ăn uống, đi tiểu, ngã trong tuần qua.
Lú lẫn sáng tỉnh chiều lẫn là bệnh gì?
Dao động theo giờ là đặc điểm hay gặp của lú lẫn cấp, xuất hiện cùng nhiều bệnh khác nhau. Người nhà không cần tự đoán bệnh, chỉ cần ghi lại giờ nặng giờ nhẹ để báo bác sĩ.
Ông bà nằm im, ngủ nhiều có phải là lú lẫn không?
Có thể là dạng lú lẫn lặng lẽ, rất dễ bị bỏ qua. Nếu khó gọi dậy, trả lời chậm hoặc sai so với thường ngày, hãy đo sinh hiệu và đưa đi khám.
Có nên cho người già đang lú lẫn uống thuốc ngủ để yên không?
Không nên tự cho. Thuốc ngủ và thuốc an thần có thể làm lú lẫn nặng thêm, gây ngã, sặc. Việc dùng thuốc trong đợt lú lẫn phải do bác sĩ quyết định.