Ở người khỏe, nhiệt độ cơ thể thấp nhất vào khoảng gần sáng, khi đang ngủ sâu, và cao nhất vào cuối chiều đến đầu tối, chênh nhau khoảng nửa độ, có người tới gần một độ. Ăn uống, vận động, thời tiết, chu kỳ kinh nguyệt và tuổi tác làm con số dịch thêm.
Biết điều này giúp tránh hai kiểu lo sai: thấy chiều nào cũng ba mươi bảy độ hai rồi nghĩ mình sốt âm ỉ, hoặc thấy sáng ra ba mươi sáu độ rồi yên tâm trong khi tối hôm trước đã sốt. Bài này giải thích nhịp thay đổi đó và cách dùng nó để đọc số đo tại nhà cho đúng.
Đồng hồ sinh học điều khiển thân nhiệt
Trong não có một vùng nhỏ làm việc như bộ điều nhiệt, đặt mức nhiệt mà cơ thể cố giữ. Mức đặt này không cố định suốt hai mươi tư giờ mà theo nhịp ngày đêm. Về đêm, cơ thể giảm sinh nhiệt, mạch máu ở tay chân giãn ra để tản bớt nhiệt, thân nhiệt từ từ hạ, giúp dễ ngủ. Gần sáng, xu hướng đảo lại, thân nhiệt nhích dần lên để chuẩn bị thức dậy và tăng dần trong ngày.
Nhịp này khá bền: người làm ca đêm lâu năm vẫn giữ một phần nhịp cũ, và khi bay qua nhiều múi giờ, thân nhiệt cần vài ngày mới theo kịp giờ mới. Vì vậy với người làm ca, “buổi sáng” của cơ thể không nhất thiết là buổi sáng trên đồng hồ.
Những gì làm nhiệt độ thay đổi trong ngày
Mức thay đổi dưới đây là khoảng tham khảo hay gặp, mỗi người khác nhau.
| Yếu tố | Hướng thay đổi | Ghi chú khi đo |
|---|---|---|
| Gần sáng, đang ngủ | Thấp nhất trong ngày | Số đo lúc vừa thức thường thấp nhất |
| Cuối chiều, đầu tối | Cao nhất trong ngày | Có thể cao hơn buổi sáng khoảng nửa độ |
| Sau bữa ăn | Tăng nhẹ | Chờ khoảng nửa giờ trước khi đo |
| Vận động, lao động nặng | Tăng rõ, có khi hơn một độ | Nghỉ khoảng hai mươi đến ba mươi phút rồi đo |
| Trời nóng, phòng bí | Tăng nhẹ, nhất là ở trẻ nhỏ mặc nhiều | Cởi bớt áo, cho nghỉ chỗ thoáng rồi đo |
| Sau rụng trứng đến trước kỳ kinh | Tăng khoảng vài phần mười độ | Phụ nữ có thể thấy “hâm hấp” nửa sau chu kỳ |
| Căng thẳng, xúc động mạnh | Có thể tăng nhẹ | Đo lại khi đã bình tĩnh |
Khác biệt theo người
Trẻ nhỏ
Trẻ nhỏ sinh nhiệt nhiều khi chơi, khóc, bú, và cơ chế điều nhiệt còn non, nên dao động trong ngày có thể lớn hơn người lớn. Trẻ mặc nhiều lớp, ủ chăn kín trong phòng nóng có thể nóng lên mà không phải sốt.
Phụ nữ
Ngoài nhịp ngày đêm còn có nhịp tháng: nửa sau chu kỳ, sau rụng trứng, thân nhiệt nền nhích lên vài phần mười độ và giữ như vậy đến kỳ kinh. Khi mang thai, thân nhiệt nền cũng thường hơi cao hơn.
Người cao tuổi
Thân nhiệt nền thường thấp hơn người trẻ, biên độ dao động trong ngày có thể nhỏ hơn. Khi ốm, người già có thể không tăng nhiệt nhiều. Vì vậy với người già, so với chính mức thường ngày của họ có ý nghĩa hơn so với mốc chung.
Người làm ca đêm
Nhịp thân nhiệt lệch theo lịch ngủ. Đo lúc vừa ngủ dậy sau ca đêm, dù là buổi chiều trên đồng hồ, có thể vẫn là lúc thấp của cơ thể.
Tìm nhiệt độ nền của chính mình
Biết con số thường ngày giúp nhận ra thay đổi sớm, nhất là với người già và người có bệnh nền. Cách làm đơn giản khi đang khỏe:
- Chọn một nhiệt kế và một vị trí đo, giữ nguyên suốt quá trình.
- Đo hai lần mỗi ngày vào giờ cố định: sáng sau khi thức dậy và nằm yên vài phút, chiều tối trước bữa tối và đã nghỉ ngơi.
- Làm liên tục khoảng một tuần, ghi vào sổ giờ, vị trí, con số.
- Nhìn lại: khoảng buổi sáng thường từ bao nhiêu tới bao nhiêu, buổi chiều từ bao nhiêu tới bao nhiêu.
- Ghi hai khoảng đó ở trang đầu sổ theo dõi, kèm tên nhiệt kế và vị trí đo.
Khi người đó ốm, so con số mới với khoảng nền. Một người buổi chiều vốn ba mươi sáu độ tám mà nay ba mươi bảy độ sáu ở cùng vị trí, cùng máy, là đã có thay đổi đáng ghi nhận, dù chưa chạm mốc sốt chung. Mốc chung theo vị trí và tuổi có ở bài bao nhiêu độ thì được coi là sốt.
Đọc chuỗi số đo khi đang ốm
So sáng với sáng, chiều với chiều. Thấy sáng nay ba mươi bảy độ, chiều nay ba mươi tám độ, chưa chắc là “nặng lên”, một phần là nhịp ngày đêm. So sáng nay với sáng qua cho thấy xu hướng rõ hơn.
Buổi sáng hết sốt chưa chắc đã khỏi. Nhiều đợt sốt hạ vào buổi sáng rồi lên lại chiều tối. Đừng vội kết luận chỉ sau một lần đo buổi sáng bình thường.
Đo cùng giờ mỗi ngày. Đặt lịch đo cố định giúp các con số so sánh được với nhau. Đo thêm khi người bệnh có thay đổi rõ.
Ghi cả việc vừa làm trước khi đo. Một dòng ghi chú như “vừa ăn cháo nóng” hay “vừa tắm” giải thích được nhiều con số lạ khi xem lại.
Chiều nào cũng hâm hấp: nên nghĩ gì
Nhiều người đo chiều nào cũng thấy khoảng ba mươi bảy độ đến ba mươi bảy độ hai ở miệng hoặc tai và lo mình “sốt chiều”. Ở người khỏe, đây có thể chỉ là đỉnh bình thường của nhịp ngày đêm, nhất là khi đo ngay sau giờ làm, sau khi đi xe ngoài nắng về. Hãy làm như phần tìm nhiệt độ nền: đo cùng giờ, sau khi nghỉ, trong một tuần.
Nếu thân nhiệt buổi chiều cao hơn hẳn khoảng nền của chính bạn và kéo dài, hoặc đi kèm sụt cân, ra mồ hôi đêm, mệt kéo dài, ho lâu ngày, thì nên đi khám. Mang theo sổ ghi để bác sĩ thấy cả chuỗi chứ không chỉ một con số.
Ngày nắng nóng: thân nhiệt và nhiệt độ môi trường
Mùa hè ở nhiều vùng của nước ta, nhiệt độ ngoài trời có lúc gần bằng hoặc cao hơn thân nhiệt. Khi đó cơ thể khó thải nhiệt qua da, chỉ còn dựa vào mồ hôi. Trẻ nhỏ chạy chơi ngoài sân trưa, người lao động ngoài trời, người già ngồi trong căn phòng mái tôn không quạt đều có thể có thân nhiệt nhích lên mà không phải do ốm.
Cách phân biệt đơn giản nhất là đưa người đó vào chỗ mát, cho uống nước, cởi bớt áo, nghỉ khoảng nửa giờ rồi đo lại. Nếu con số về lại mức thường ngày, đó là do nóng. Nếu không về, hoặc người đó vẫn đỏ bừng, đau đầu, buồn nôn, lú lẫn, da khô nóng không ra mồ hôi, thì không nên chờ: đó là dấu hiệu của tình trạng quá nóng cần được xử trí y tế.
Những việc không cần làm
Không cần đo nhiều lần trong ngày khi đang khỏe chỉ vì lo lắng. Thân nhiệt vốn dao động, đo càng nhiều càng thấy những con số lên xuống bình thường, dễ khiến bạn tưởng mình có vấn đề. Đo nền một tuần là đủ, sau đó chỉ đo khi có lý do.
Không cần so con số của mình với người khác trong nhà. Mỗi người có mức nền riêng; có người thường ngày đã ba mươi sáu độ chín, có người chỉ ba mươi sáu độ ba, cả hai đều khỏe.
Không cần đổi nhiệt kế khi thấy buổi chiều cao hơn buổi sáng. Đó là nhịp sinh lý, không phải máy hỏng.
Khi nào cần đi khám, khi nào gọi 115
Đi khám khi thân nhiệt vượt hẳn mức nền và không về lại sau vài ngày, khi có thêm triệu chứng như kể trên, khi người già hay người có bệnh nền nặng có thay đổi thân nhiệt kèm mệt, ăn kém, lú lẫn, hoặc khi trẻ dưới ba tháng nóng hay lạnh bất thường.
Gọi 115 khi có khó thở, đau ngực, co giật, li bì khó đánh thức, hoặc da tái lạnh, nổi vân tím. Nhịp ngày đêm không giải thích được những dấu hiệu này.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao buổi chiều nhiệt độ cơ thể cao hơn buổi sáng?
Thân nhiệt theo nhịp ngày đêm do não điều khiển: thấp nhất gần sáng, cao nhất cuối chiều đầu tối. Ở người khỏe, chênh lệch thường khoảng nửa độ, có người nhiều hơn.
Buổi sáng mới ngủ dậy nhiệt độ bao nhiêu là bình thường?
Lúc vừa thức thân nhiệt thường thấp nhất trong ngày, có thể dưới ba mươi sáu độ rưỡi ở miệng với nhiều người. Đây là khoảng tham khảo, nên biết nhiệt độ nền của chính mình để so.
Ăn xong đo nhiệt độ có bị cao không?
Có thể tăng nhẹ, nhất là khi đo ở miệng sau đồ ăn nóng. Nên chờ khoảng nửa giờ sau ăn mới đo để con số phản ánh đúng thân nhiệt.
Trước kỳ kinh thân nhiệt có tăng không?
Thường có. Sau rụng trứng đến trước kỳ kinh, thân nhiệt nền nhích lên vài phần mười độ. Đây là thay đổi bình thường của chu kỳ, không phải sốt.
Chiều nào cũng 37 độ 2 có sao không?
Có thể chỉ là đỉnh bình thường buổi chiều, nhất là khi vừa đi ngoài nắng hay làm việc về. Đo sau khi nghỉ trong một tuần để biết mức nền; nếu cao hơn hẳn và kèm triệu chứng khác thì đi khám.
Nên đo nhiệt độ vào giờ nào khi theo dõi bệnh?
Chọn giờ cố định, thường là sáng sau khi thức và chiều tối trước bữa ăn, đo thêm khi có thay đổi. Đo cùng giờ giúp so sánh các ngày với nhau chính xác hơn.