Sóng mạch và chỉ số PI trên máy đo oxy không phải là chỉ số sức khoẻ mà là thước đo chất lượng tín hiệu: sóng đều, rõ nhịp và PI không quá thấp nghĩa là máy đang bắt mạch tốt, con số SpO2 đáng tin. Sóng lởm chởm hay PI rất thấp thì con số đi kèm chưa nên đọc.
Người dùng máy tại nhà thường bỏ qua hai thứ này vì không hiểu. Thật ra chỉ cần biết nhìn chúng trong năm giây là đã loại được phần lớn những lần đo sai, trước khi kịp hoảng vì một con số thấp.
Trên màn hình máy kẹp ngón thường có những gì
Một máy kẹp ngón phổ biến hiện ba đến bốn thứ. Con số lớn có ký hiệu %SpO2 là độ bão hoà oxy. Con số thứ hai có ký hiệu PR hoặc hình trái tim là nhịp mạch mỗi phút. Thứ ba là phần đồ hoạ chạy theo nhịp: có máy vẽ thành đường sóng lượn, có máy chỉ có cột vạch nhảy lên xuống. Máy đời mới hơn hiện thêm con số nhỏ ghi PI.
Đường sóng hay cột vạch đó có tên là sóng mạch (sách tiếng Anh gọi plethysmogram, viết tắt pleth). Nó vẽ lại sự thay đổi lượng ánh sáng xuyên qua đầu ngón theo từng nhịp đập. Mỗi đỉnh sóng là một lần tim bóp đẩy máu tới đầu ngón.
Hiểu được phần đồ hoạ này là hiểu được máy đang “nhìn thấy” gì. Con số SpO2 chỉ đáng tin bằng chất lượng của sóng sinh ra nó.
Sóng đẹp và sóng xấu trông thế nào
Sóng đẹp
Các đỉnh sóng đều nhau về chiều cao và khoảng cách, nhịp nhàng như một hàng răng cưa mềm. Trên nhiều máy, sau đỉnh chính còn thấy một khấc nhỏ ở sườn xuống. Với máy dạng cột vạch, cột nhảy đều, lên khá cao theo mỗi nhịp. Nhịp mạch máy hiện khớp với nhịp bạn đếm tay.
Sóng thấp và bẹt
Các đỉnh rất nhỏ, gần như đường thẳng, hoặc cột vạch chỉ nhích một hai nấc. Đây là dấu hiệu tín hiệu mạch yếu: tay lạnh, mạch đầu chi co, kẹp quá chặt hoặc người bệnh đang tụt huyết áp. Con số SpO2 lúc này kém tin cậy.
Sóng lởm chởm, gai nhọn bất thường
Các đỉnh lúc cao lúc thấp lộn xộn, xen những gai nhọn, khoảng cách không đều. Thường do cử động, run tay, ho, nói chuyện. Nhịp mạch trên máy hay nhảy lên cao vô lý. Đợi người được đo yên hẳn rồi đọc lại.
Sóng đều nhưng khoảng cách không đều
Đỉnh sóng rõ, không gai, nhưng khoảng cách giữa các đỉnh lúc dài lúc ngắn, đỉnh lúc cao lúc thấp. Có thể là nhịp tim thật sự không đều. Trường hợp này SpO2 thường vẫn đọc được, nhưng nhịp mạch nên đếm tay đủ một phút. Nhịp không đều mới xuất hiện là thông tin nên báo bác sĩ.
Chỉ số PI là gì
PI là viết tắt của perfusion index, tạm dịch là chỉ số tưới máu. Nó là tỉ lệ phần trăm giữa phần tín hiệu đập theo nhịp (do máu động mạch) và phần tín hiệu đứng yên (do da, mô, xương, máu tĩnh mạch). Nói đơn giản: PI cho biết lượng máu đập tới chỗ đặt kẹp mạnh hay yếu so với phần nền.
PI không phải là phần trăm oxy và không có “mức PI khoẻ mạnh” chung cho mọi người. Chỉ số này thay đổi rất rộng giữa người với người, giữa ngón này với ngón kia, giữa lúc tay ấm và tay lạnh. Có người khoẻ mạnh PI thường xuyên thấp vì tay nhỏ, da dày, hay bị lạnh tay.
Ý nghĩa dùng được ở nhà: PI càng thấp thì tín hiệu càng yếu và con số SpO2 càng dễ sai. Nhiều nhà sản xuất ghi trong sách hướng dẫn một mức PI tối thiểu mà dưới đó kết quả không nên tin; mức này khác nhau giữa các máy, nên đọc đúng sách của máy nhà mình thay vì nhớ một con số chung.
Đọc PI kết hợp với sóng và SpO2
PI chỉ có ý nghĩa khi đặt cạnh hình dạng sóng và tình trạng người được đo. Bảng dưới là cách kết hợp thực tế:
| Bạn thấy | Thường do | Làm gì |
|---|---|---|
| PI ở mức quen thuộc của người đó, sóng đều, SpO2 ổn định | Tín hiệu tốt | Tin con số, ghi lại |
| PI thấp hẳn so với mọi khi, sóng bẹt, tay lạnh | Co mạch đầu ngón do lạnh | Làm ấm tay, đo lại |
| PI thấp, sóng bẹt dù tay đã ấm, người mệt lả, da tái ẩm | Tuần hoàn có thể đang kém | Không dựa vào máy, gọi bác sĩ hoặc 115 |
| PI nhảy lung tung, sóng gai nhọn | Cử động, run | Giữ tay yên, đợi lúc nghỉ |
| PI tốt, sóng đẹp nhưng SpO2 thấp | Nhiều khả năng số thấp là thật | Kiểm tra móng và ánh sáng; nếu không có lỗi, liên hệ bác sĩ |
Hàng cuối là hàng quan trọng nhất. Khi mọi chỉ dấu về chất lượng tín hiệu đều tốt mà SpO2 vẫn thấp, đó không còn là chuyện máy. Trình tự xử lý được viết ở bài máy đo oxy báo số thấp bất thường.
Thói quen năm giây trước khi đọc số
Một người chăm bệnh có kinh nghiệm thường làm theo thứ tự này mỗi lần nhìn vào máy, gần như theo phản xạ:
- Nhìn sóng: đều hay lởm chởm, cao hay bẹt.
- Nhìn PI nếu máy có: cao, thấp hay khác hẳn lần trước.
- Nhìn nhịp mạch: có khớp với cảm giác khi đặt tay lên cổ tay không.
- Chỉ khi ba bước trên ổn mới đọc con số SpO2.
- Nhìn lại người được đo: tỉnh táo, thở êm, môi hồng không.
Năm bước này mất ít thời gian hơn đọc tờ hướng dẫn, nhưng loại được rất nhiều tình huống báo động giả. Người mới dùng máy hay làm ngược lại: nhìn số trước, hoảng trước, rồi mới nghĩ đến sóng.
PI có dùng để theo dõi sức khoẻ được không
Không dùng PI để tự đánh giá tuần hoàn. Trong phòng hồi sức, bác sĩ có thể dùng xu hướng PI cùng nhiều chỉ số khác để theo dõi. Ở nhà, một con số PI đơn lẻ không đủ để kết luận tuần hoàn tốt hay kém.
Không so PI giữa người này với người khác. Hai người khoẻ có thể có PI chênh nhau nhiều lần. So sánh chỉ có ý nghĩa trên cùng một người, cùng ngón, cùng điều kiện.
Ghi lại PI quen thuộc của người mình chăm. Nếu máy có PI, ghi kèm vài lần lúc người bệnh khoẻ. Khi một ngày PI thấp hẳn đi kèm tay lạnh, mệt hơn, đó là thông tin có ích để kể cho bác sĩ.
Không cần mua máy có PI nếu chỉ đo thỉnh thoảng. Sóng mạch đã đủ để đánh giá chất lượng tín hiệu. PI là phần thêm, tiện nhưng không bắt buộc.
Ví dụ thực tế: cùng một con số, hai cách hiểu
Buổi sáng, cụ ông 80 tuổi ngồi ở hiên, máy báo SpO2 91%, PI rất thấp so với mọi khi, sóng gần như phẳng, nhịp mạch máy hiện 130 trong khi đếm tay là 78. Người cháu nhìn sóng trước, thấy ngay tín hiệu không ra gì. Ủ tay ông vào lòng bàn tay mình hai phút, đo lại: sóng đều, PI về mức cũ, SpO2 96%, nhịp 78. Con số 91% lúc đầu là số rác.
Buổi chiều cùng ngày, ông sốt, ho nhiều. Máy báo 91%, nhưng lần này sóng đều, PI bình thường, nhịp máy 102 khớp với nhịp đếm tay, ông thở nhanh hơn sáng. Cùng con số 91%, nhưng lần này mọi chỉ dấu kỹ thuật đều tốt và người bệnh có triệu chứng. Đây là số thật, cần liên hệ bác sĩ ngay.
Câu chuyện này còn cho thấy một điều: người cháu không đo đi đo lại ở buổi chiều để mong số lên, vì đã có lời giải thích kỹ thuật cho buổi sáng và biết buổi chiều thì không có lời giải thích nào như thế. Biết lúc nào số là rác và lúc nào số là thật giúp tiết kiệm đúng những phút quý nhất.
Không có sóng và PI, hai con số 91% này trông giống hệt nhau. Có chúng, quyết định trở nên rõ ràng. Cách đặt ngón và chờ số cho sóng đẹp có trong bài cách kẹp máy đo SpO2 đúng.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ số PI trên máy đo oxy là gì?
PI là chỉ số tưới máu, tỉ lệ giữa phần tín hiệu đập theo nhịp và phần tín hiệu nền ở chỗ kẹp. Nó cho biết máy bắt mạch mạnh hay yếu, không phải là phần trăm oxy trong máu.
Chỉ số PI bao nhiêu là bình thường?
Không có một mức PI bình thường chung cho mọi người vì chỉ số này thay đổi rất rộng theo người, ngón tay và nhiệt độ tay. Đọc sách hướng dẫn máy để biết mức tối thiểu mà dưới đó kết quả không nên tin.
PI thấp có nguy hiểm không?
PI thấp thường chỉ do tay lạnh và làm số SpO2 kém tin cậy. Nếu tay đã ấm mà PI vẫn thấp, sóng bẹt, kèm mệt lả, da tái ẩm thì cần gọi bác sĩ hoặc 115.
Sóng trên máy đo SpO2 như thế nào là tốt?
Sóng tốt có các đỉnh đều nhau về chiều cao và khoảng cách, không có gai nhọn, và nhịp mạch máy hiện khớp với nhịp đếm tay ở cổ tay.
Máy đo oxy không có chỉ số PI có dùng được không?
Dùng được. Sóng mạch hoặc cột vạch nhịp đã đủ để biết tín hiệu tốt hay xấu. PI chỉ là thông tin thêm, tiện cho việc so sánh trên cùng một người.
Vì sao sóng đẹp mà SpO2 vẫn thấp?
Khi sóng đều, PI ổn, nhịp khớp mà SpO2 vẫn thấp, nhiều khả năng con số là thật, trừ khi có sơn móng đậm hay ánh sáng mạnh. Kiểm tra nhanh hai điều đó rồi liên hệ bác sĩ.