Người cao tuổi nhiễm trùng có thể sốt rất nhẹ hoặc không sốt. Thứ thường đổi trước là nhịp thở nhanh lên, mạch nhanh hơn mức quen, lú lẫn hay ngủ lịm mới xuất hiện, bỏ ăn, té ngã, đôi khi thân nhiệt còn thấp đi thay vì tăng.
Vì thế, câu “không sốt nên chắc không sao” là câu nguy hiểm nhất khi chăm người già ốm. Bài này chỉ cách lấy mốc sinh hiệu của ông bà lúc khoẻ, cách nhận ra những thay đổi nhỏ, và khi nào thay đổi nhỏ đó đủ lý do để đưa đi khám.
Vì sao người già có thể nhiễm trùng mà không sốt
Sốt là kết quả của một chuỗi phản ứng miễn dịch đẩy điểm đặt nhiệt của não lên cao. Theo tuổi, chuỗi phản ứng này yếu đi, và thân nhiệt nền của nhiều người cao tuổi vốn đã thấp hơn người trẻ. Một nhiễm trùng làm người trẻ sốt cao có thể chỉ đẩy nhiệt độ của người tám mươi tuổi lên vài phần mười độ.
Ngoài ra, nhiều người già dùng thuốc có tác dụng hạ sốt hoặc giảm viêm hằng ngày cho bệnh khớp, bệnh tim, nên cơn sốt bị che đi. Người suy dinh dưỡng, nằm lâu, suy thận, đái tháo đường lại càng ít sốt.
Hệ quả là nhiễm trùng ở người già được phát hiện muộn hơn, khi đã lan. Người nhà có lợi thế lớn: họ biết bình thường ông bà ăn bao nhiêu, nói chuyện ra sao, đi lại thế nào, và chính những thay đổi so với mức thường ngày ấy là dấu hiệu sớm.
Lấy mốc sinh hiệu lúc ông bà còn khoẻ
So sánh chỉ có nghĩa khi có mốc. Việc này nên làm vào một tuần bình thường, không ốm, mỗi năm vài lần:
- Chọn ba buổi sáng trong một tuần, cùng giờ, sau khi ông bà ngồi nghỉ năm phút.
- Đo nhiệt độ bằng chính chiếc nhiệt kế nhà mình, ở cùng một vị trí, ghi kèm vị trí đo.
- Bắt mạch đủ một phút, ghi cả việc mạch đều hay không đều.
- Đếm nhịp thở đủ một phút khi ông bà đang ngồi xem tivi, không báo trước.
- Đo huyết áp và SpO2 nếu nhà có máy.
- Ghi thêm vài nét “bình thường”: ăn mấy bát mỗi bữa, đi tiểu đêm mấy lần, đi lại có cần gậy, nói chuyện có nhầm tên người không.
- Lấy trung bình ba lần làm mốc, chép lên trang đầu sổ.
Những ghi chú không phải con số ở bước sáu có khi còn quý hơn số đo. Khi ông bà ốm, câu “mọi khi bà ăn hai bát, hôm nay ăn ba thìa” cho bác sĩ thông tin rõ hơn nhiều so với “bà ăn kém”.
Những thay đổi nhỏ cần để ý
Bảng dưới gom các biểu hiện không điển hình mà tài liệu lão khoa thường nhắc khi nói về nhiễm trùng ở người cao tuổi. Ngưỡng là tham khảo, quan trọng là so với mốc của chính người đó.
| Dấu hiệu | Thay đổi đáng chú ý | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Nhiệt độ | Tăng khoảng hơn một độ so với mức thường ngày dù chưa tới ngưỡng sốt chung, hoặc thấp bất thường | Đáp ứng sốt yếu; thân nhiệt thấp khi ốm có khi là dấu hiệu nặng |
| Nhịp thở | Nhanh hơn rõ so với mốc khi ngồi yên | Thường là dấu hiệu đổi sớm nhất, kể cả khi nhiễm trùng không ở phổi |
| Mạch | Nhanh hơn mốc khi nghỉ, hoặc mới không đều | Tim phải bù cho tuần hoàn đang chật vật |
| Huyết áp | Thấp hơn hẳn mức quen, choáng khi đứng | Có thể thiếu nước hoặc nhiễm trùng đang ảnh hưởng tuần hoàn |
| Tri giác | Lẫn mới xuất hiện, lơ mơ, kích động, nói nhảm buổi chiều tối | Lú lẫn cấp là biểu hiện kinh điển của bệnh cấp ở người già |
| Sinh hoạt | Bỏ ăn, mới té ngã, mới tiểu không tự chủ, yếu hẳn đi | Ở người già, bệnh hay biểu hiện qua mất chức năng |
Một dòng đơn lẻ trong bảng chưa nói lên nhiều. Hai ba dòng cùng đổi trong một hai ngày là lúc nên gọi bác sĩ hoặc đưa đi khám.
Ba nơi nhiễm trùng hay bắt đầu và dấu hiệu đi kèm
Khi thấy sinh hiệu đổi, người nhà nhìn thêm ba vùng này để có thông tin báo cho bác sĩ, không phải để tự chẩn đoán.
Đường tiểu
Hay gặp ở người già, nhất là phụ nữ và người dùng ống thông tiểu. Biểu hiện có thể chỉ là lú lẫn, tiểu không tự chủ mới, nước tiểu đục hoặc có mùi khác. Lưu ý, nước tiểu đục hay có mùi đơn thuần, không kèm triệu chứng gì khác, chưa đủ để kết luận nhiễm trùng; việc xét nghiệm và quyết định điều trị là của bác sĩ.
Phổi
Người già viêm phổi có thể ho rất ít. Dấu hiệu hay gặp hơn là thở nhanh, mệt, bỏ ăn, SpO2 thấp hơn mức thường ngày. Người hay sặc khi ăn, người nằm nhiều có nguy cơ cao hơn.
Da và mô dưới da
Vết loét do tì đè ở người nằm lâu, vết xước ở chân người đái tháo đường, có thể nhiễm trùng âm thầm. Kiểm tra da vùng cùng cụt, gót chân, mông mỗi ngày khi tắm rửa; vùng da đỏ, nóng, sưng lan rộng cần báo bác sĩ. Cách theo dõi người nằm lâu được trình bày riêng ở bài người nằm lâu một chỗ.
Những phản xạ cần bỏ
Chờ sốt rồi mới đi khám. Như đã nói, nhiều người già không sốt. Lú lẫn mới xuất hiện kèm thở nhanh đã là lý do đủ.
Nghĩ lú lẫn là do tuổi. Lú lẫn tiến triển chậm qua nhiều tháng khác với lú lẫn xuất hiện trong một hai ngày. Cái sau là bệnh cấp cho tới khi được chứng minh ngược lại.
Tự cho uống thuốc kháng sinh còn thừa. Kháng sinh dùng không đúng loại, không đủ liệu trình vừa không chữa được vừa làm bác sĩ khó tìm ra vi khuẩn khi cần cấy. Việc dùng kháng sinh phải do bác sĩ quyết định.
Ép ăn ép uống khi ông bà đang lơ mơ. Người lơ mơ dễ sặc, sặc lại sinh viêm phổi. Khi tri giác đã giảm, việc cần làm là đưa đi khám chứ không phải cố cho ăn.
Đo bằng nhiệt kế mới, vị trí mới. Đổi dụng cụ và vị trí đo làm mất khả năng so sánh với mốc. Dùng lại đúng cái cũ, đúng chỗ cũ.
Khi nào gọi bác sĩ, khi nào đi viện, khi nào gọi 115
Gọi bác sĩ hoặc trạm y tế xã, phường trong ngày khi ông bà có một thay đổi rõ so với mốc, như ăn kém hẳn, nhiệt độ cao hơn thường ngày khoảng một độ, hoặc mệt bất thường, mà vẫn tỉnh táo, đi lại được.
Đưa đi khám ngay khi có từ hai thay đổi trở lên cùng lúc, ví dụ lẫn mới xuất hiện kèm thở nhanh, hoặc mạch nhanh kèm huyết áp thấp hơn thường ngày. Đây chính là kiểu tổ hợp mà ngành cấp cứu dùng để sàng lọc nhiễm trùng nặng, được giải thích kỹ trong bài điểm cảnh báo sớm.
Gọi 115 khi ông bà khó đánh thức, thở dốc, môi tím, da lạnh nổi vân, huyết áp rất thấp hoặc ngất. Trong lúc chờ, để người bệnh nằm nghiêng nếu lơ mơ, không cho ăn uống, chuẩn bị danh sách thuốc và sổ ghi sinh hiệu.
Câu nói mẫu khi gọi: “Bà tám mươi hai tuổi, mọi khi thở mười sáu lần một phút, hôm nay hai mươi sáu; mọi khi tỉnh táo, từ chiều nay nói lẫn, không nhận ra cháu; nhiệt độ ba mươi bảy độ tư ở nách, mọi khi ba mươi sáu độ tư.” Có mốc thì con số hôm nay mới có nghĩa.
Sau khi đi khám về
Nếu bác sĩ cho điều trị tại nhà, tiếp tục đo theo lịch được dặn, thường là sáng và chiều, và ghi tiếp vào cùng cuốn sổ. Dấu hiệu tốt lên đầu tiên thường là ông bà tỉnh táo hơn, ăn được hơn, nhịp thở chậm lại; nhiệt độ có khi về mốc muộn hơn.
Người già vừa khỏi một đợt nhiễm trùng thường hồi phục chức năng chậm hơn hồi phục con số. Sinh hiệu có thể đã về mốc trong vài ngày mà sức đi lại, sự minh mẫn, khẩu vị phải mất vài tuần mới trở lại như cũ. Trong giai đoạn này, nguy cơ té ngã và sặc vẫn cao, nên người nhà giữ thói quen đi kèm khi ông bà đứng dậy ban đêm và cho ăn chậm, ngồi thẳng.
Nếu sau một hai ngày điều trị mà các con số không cải thiện, hoặc lú lẫn tăng lên, báo lại bác sĩ. Điều trị không đáp ứng cũng là một thông tin bác sĩ cần biết sớm.
Câu hỏi thường gặp
Người già bị nhiễm trùng có luôn sốt không?
Không. Nhiều người cao tuổi nhiễm trùng chỉ sốt rất nhẹ hoặc không sốt, thậm chí thân nhiệt thấp đi. Thở nhanh, mạch nhanh, lú lẫn mới, bỏ ăn có khi là dấu hiệu đầu tiên.
Nhiệt độ bình thường của người già là bao nhiêu?
Nhiều người cao tuổi có thân nhiệt nền thấp hơn người trẻ một chút, và mỗi người một khác. Cách tốt nhất là đo vài lần lúc khoẻ để biết mức thường ngày của chính ông bà mình.
Ông bà bỗng lú lẫn trong một ngày thì nên làm gì?
Đo nhiệt độ, mạch, nhịp thở, huyết áp, ghi lại rồi đưa đi khám ngay. Lú lẫn xuất hiện nhanh trong một hai ngày là bệnh cấp cho tới khi bác sĩ loại trừ, không phải do tuổi.
Thở nhanh ở người già có phải luôn do bệnh phổi?
Không. Thở nhanh có thể do nhiễm trùng ở nơi khác, do sốt, do thiếu nước hay do tim. Thở nhanh hơn rõ so với mức thường ngày là lý do đủ để đi khám.
Có nên cho người già uống kháng sinh còn thừa khi nghi nhiễm trùng?
Không nên. Kháng sinh phải đúng loại và đủ liệu trình do bác sĩ chỉ định. Dùng thuốc thừa có thể che dấu hiệu và làm khó việc tìm vi khuẩn sau này.
Nhà không có máy đo thì theo dõi người già ốm thế nào?
Đếm nhịp thở và bắt mạch đủ một phút không cần máy. Kết hợp với quan sát ăn uống, đi tiểu, tỉnh táo so với mọi ngày là đã có nhiều thông tin để báo bác sĩ.