Sốt kèm mạch nhanh nhẹ thường chỉ là phản ứng của cơ thể với cơn sốt. Cần đi viện ngay khi mạch vẫn nhanh sau lúc đã hạ sốt và nghỉ yên, khi thở nhanh rõ lúc nằm, huyết áp tụt, hoặc người bệnh lơ mơ, lú lẫn, da tái lạnh.
Khác biệt nằm ở chỗ đọc các con số cùng nhau chứ không đọc riêng lẻ. Một nhiệt độ cao đơn độc ít nói lên mức nặng bằng việc ba bốn dấu hiệu cùng lệch một lúc. Bài này đi từ cách đo lại cho đúng đến các tổ hợp mà điều dưỡng ở khoa cấp cứu dùng để quyết định ai được xem trước.
Vì sao sốt kéo theo mạch nhanh và thở nhanh
Khi thân nhiệt tăng, mọi tế bào đốt năng lượng nhanh hơn, cần nhiều oxy hơn và thải nhiều khí cacbonic hơn. Tim đáp lại bằng cách đập nhanh để bơm thêm máu, phổi đáp lại bằng cách thở nhanh hơn một chút. Đây là phản ứng bình thường, không phải biến chứng.
Sách sinh lý thường nêu một quy tắc ước lượng: mỗi độ C tăng thêm, mạch người lớn có thể nhanh lên khoảng mười nhịp mỗi phút. Con số này chỉ để tham khảo, mỗi người một khác, người dùng thuốc làm chậm nhịp tim thì gần như không tăng. Giá trị của quy tắc nằm ở chỗ nó giúp người nhà tự hỏi: mạch nhanh thế này có tương xứng với mức sốt không.
Nếu người lớn sốt ba mươi tám độ rưỡi mà mạch đã vọt lên rất cao, hoặc đã hạ sốt về gần bình thường mà mạch không chịu xuống, thì sốt không còn là lời giải thích đủ. Lúc đó cơ thể có thể đang thiếu nước, thiếu máu tưới, hoặc nhiễm trùng đang lan. Đây là lý do người trong nghề luôn đo lại mạch sau khi hạ sốt chứ không chỉ đo nhiệt độ.
Đo lại cho đúng trước khi kết luận
Phần lớn báo động giả ở nhà đến từ việc đo ngay sau khi người bệnh vừa đi vệ sinh, vừa run, vừa cãi nhau với con cháu hoặc đang khóc. Quy trình dưới đây mất khoảng mười phút:
- Cho người bệnh nằm hoặc ngồi yên ít nhất năm phút, không nói chuyện, phòng không quá nóng.
- Đo nhiệt độ bằng đúng chiếc nhiệt kế quen dùng, ở đúng vị trí quen dùng, ghi kèm vị trí đo.
- Bắt mạch cổ tay đủ một phút, không đếm mười lăm giây rồi nhân bốn khi nhịp có vẻ không đều.
- Đếm nhịp thở đủ một phút trong lúc vẫn giữ tay ở cổ tay, để người bệnh không biết mình đang bị đếm hơi thở.
- Nếu có máy, đo huyết áp và SpO2 (độ bão hoà oxy trong máu đo bằng máy kẹp ngón tay) khi tay đã ấm.
- Ghi tất cả kèm giờ đo, và ghi luôn người bệnh đã dùng thuốc hạ sốt lúc mấy giờ.
- Sau khi hạ sốt khoảng một giờ, đo lại toàn bộ một lượt để so sánh.
Bước cuối là bước hay bị bỏ nhất mà lại có giá trị nhất. Một người sốt ba mươi chín độ, mạch nhanh, sau hạ sốt xuống ba mươi bảy độ rưỡi và mạch trở lại gần mức thường ngày, đang trả lời rằng phần lớn mạch nhanh là do sốt. Một người hạ sốt rồi mà mạch vẫn nhanh như cũ, thở vẫn nhanh, đang trả lời ngược lại.
Đọc tổ hợp: theo dõi tiếp, đi khám trong ngày, hay đi viện ngay
Bảng sau gom các tình huống người nhà hay gặp ở người lớn. Ngưỡng nêu dưới đây là mức tham khảo phổ biến trong tài liệu điều dưỡng, không thay chỉ dẫn riêng bác sĩ đã dặn cho từng người, nhất là người có bệnh tim, phổi, thận mạn tính.
| Tổ hợp quan sát được | Cách hiểu thường gặp | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Sốt, mạch nhanh vừa, thở bình thường, tỉnh táo, ăn uống được | Phản ứng thông thường với sốt | Theo dõi tại nhà, đo lại sau hạ sốt, uống đủ nước |
| Đã hạ sốt, nghỉ yên mà mạch vẫn nhanh rõ so với thường ngày | Có thể thiếu nước hoặc nhiễm trùng chưa kiểm soát | Đi khám trong ngày, mang theo sổ ghi số đo |
| Sốt kèm thở nhanh khi đang nằm yên, phải ngồi dậy mới dễ thở | Phổi có thể đang bị ảnh hưởng hoặc cơ thể đang bù toan | Đi viện, không chờ đến sáng |
| Sốt, mạch nhanh, huyết áp tâm thu thấp hơn hẳn mức thường ngày | Tuần hoàn đang không giữ được | Đi cấp cứu ngay |
| Sốt kèm lơ mơ, nói lẫn, gọi hỏi trả lời chậm | Não thiếu tưới máu hoặc nhiễm trùng nặng | Gọi 115 |
| Sốt mà tay chân lạnh, da nổi vân tím, môi tái | Máu dồn về cơ quan trung tâm, ngoại vi bị bỏ đói | Gọi 115 |
| Thân nhiệt lại thấp bất thường ở người đang ốm, kèm mạch nhanh | Nhiễm trùng nặng đôi khi làm hạ thân nhiệt thay vì sốt | Đi cấp cứu ngay |
Điều cần nhớ là cột thứ nhất luôn có từ hai dấu hiệu trở lên. Không ô nào dựa trên một con số duy nhất. Khi người nhà gọi điện cho bác sĩ, đọc đủ cả tổ hợp sẽ giúp người nghe đánh giá nhanh hơn nhiều so với câu “ông sốt cao lắm”.
Ba dấu hiệu mà ngành cấp cứu canh trước tiên
Khi có từ hai trong ba dấu hiệu dưới đây cùng xuất hiện ở một người đang sốt hoặc đang có nhiễm trùng, nguy cơ diễn biến nặng tăng rõ rệt. Đó là lý do điều dưỡng phân loại cấp cứu hỏi ngay ba điều này.
Cách các ngưỡng này được gộp thành điểm số trong bệnh viện được trình bày kỹ ở bài điểm cảnh báo sớm từ tổ hợp sinh hiệu.
Thở nhanh lúc nằm yên
Nhịp thở là dấu hiệu sinh tồn bị đo ít nhất ở nhà, trong khi lại là thứ thay đổi sớm nhất khi cơ thể bắt đầu đuối. Nhiều công cụ sàng lọc nhiễm trùng nặng dùng mốc khoảng hai mươi hai nhịp mỗi phút trở lên ở người lớn làm một dấu hiệu cảnh báo, mức tham khảo. Thở nhanh trong lúc đang ngồi nói chuyện thì chưa đáng kể, thở nhanh khi đã nằm im năm phút mới là điều cần ghi lại.
Huyết áp tâm thu tụt
Con số trên của huyết áp xuống thấp hơn hẳn mức thường ngày của chính người đó là tín hiệu tuần hoàn đang chật vật. Mốc hay được nhắc trong tài liệu sàng lọc là khoảng một trăm mmHg trở xuống, nhưng với người vốn tăng huyết áp, tụt từ một trăm năm mươi xuống một trăm mười đã là thay đổi lớn. So với chính mình quan trọng hơn so với bảng chung.
Tri giác thay đổi
Người bệnh vốn tỉnh táo nay nói lẫn ngày giờ, nhận nhầm người, ngủ li bì gọi mãi mới mở mắt. Ở người cao tuổi, đây có khi là dấu hiệu đầu tiên và duy nhất của nhiễm trùng. Người nhà là người phát hiện thay đổi này tốt nhất, vì họ biết bình thường người bệnh nói năng thế nào.
Những trường hợp ngưỡng chung không áp dụng được
Người cao tuổi. Có thể nhiễm trùng nặng mà sốt rất nhẹ hoặc không sốt, mạch tăng ít vì tim đã kém đáp ứng. Một thay đổi nhỏ ở họ cần được coi trọng hơn ở người trẻ.
Người đang dùng thuốc làm chậm nhịp tim. Mạch có thể vẫn nằm trong khoảng thường gặp dù cơ thể đang thiếu máu tưới. Ở nhóm này, nhịp thở, huyết áp và tri giác đáng tin hơn mạch.
Người bệnh phổi mạn tính. Nhịp thở và SpO2 nền vốn đã khác người khoẻ. Họ thường có mức mục tiêu riêng do bác sĩ dặn, nên đối chiếu với mức đó.
Người vừa mổ hoặc đang hoá trị. Sốt ở người vừa hoá trị có thể là cấp cứu ngay cả khi các số khác còn đẹp. Bệnh viện điều trị thường đã dặn số điện thoại khoa để gọi, hãy làm theo hướng dẫn đó. Theo dõi riêng người vừa mổ có ở bài theo dõi sinh hiệu tuần đầu sau mổ.
Phụ nữ đang mang thai. Mạch và nhịp thở khi mang thai vốn đã nhanh hơn lúc chưa mang thai, nên bảng chung dễ đánh giá sai. Sốt khi mang thai luôn nên được báo cho nơi khám thai.
Những điều không nên làm khi thấy sốt kèm mạch nhanh
Một số phản xạ quen thuộc trong gia đình lại làm sai lệch số đo hoặc làm chậm việc đi viện:
- Đắp chăn dày, mặc nhiều áo cho “ra mồ hôi”: thân nhiệt tăng thêm, mạch nhanh thêm, khó đọc đúng.
- Cho uống liên tục nhiều loại thuốc hạ sốt khác nhau để kéo nhiệt độ xuống thật nhanh: con số đẹp lên nhưng bệnh chưa hề nhẹ đi.
- Chỉ ghi nhiệt độ mà không ghi mạch, nhịp thở: khi đến viện không có gì để so sánh.
- Chờ qua đêm khi người bệnh đã lơ mơ hoặc thở dốc lúc nằm: đây không phải tình huống chờ được.
- Tự đánh thức người bệnh liên tục cả đêm chỉ để đo: người đang ngủ yên, thở đều, da ấm thì vài giờ một lần là đủ, trừ khi bác sĩ dặn khác.
Khi nào gọi 115, khi nào tự chở đi
Gọi 115 khi người bệnh lơ mơ khó đánh thức, co giật, khó thở đến mức không nói trọn câu, môi tím, da lạnh nổi vân, hoặc ngất. Ở những tình huống này, việc được thở oxy và truyền dịch trên xe sớm vài chục phút có ý nghĩa thật.
Tự chở đi viện được khi người bệnh còn tỉnh, tự ngồi được, nhưng có tổ hợp đáng lo như mạch nhanh dai dẳng sau hạ sốt kèm thở nhanh. Khi đi, mang theo tờ ghi số đo, danh sách thuốc đang dùng và giờ dùng thuốc hạ sốt gần nhất.
Đi khám trong ngày khi sốt quá hai ba ngày không đỡ, hoặc sốt đã hạ nhưng người bệnh mệt hơn, ăn kém hơn, tiểu ít hơn. Nếu nghi thiếu nước, cách đọc qua mạch, huyết áp và nước tiểu có ở bài dấu hiệu mất nước.
Ở mọi mức, câu nói mẫu khi gặp nhân viên y tế nên đi thẳng vào con số: “Ông sốt từ hôm qua, sáng nay hạ sốt rồi mà mạch vẫn khoảng một trăm hai mươi, thở hai mươi sáu lần một phút khi nằm, nói chuyện hơi lẫn.” Một câu như vậy giúp người tiếp nhận xếp đúng mức ưu tiên.
Ghi sổ thế nào để lần sau đọc được
Một trang giấy chia sáu cột là đủ: giờ đo, nhiệt độ kèm vị trí, mạch, nhịp thở, huyết áp và SpO2 nếu có, ghi chú. Ô ghi chú dành cho những thứ không thành số: vừa uống thuốc hạ sốt, vừa run, ăn được nửa bát cháo, tiểu được một lần.
Đọc sổ theo chiều dọc chứ không theo từng dòng. Mạch tăng dần qua ba lần đo dù nhiệt độ không đổi là xu hướng đáng chú ý hơn một lần đo mạch cao lẻ loi. Bác sĩ cũng đọc theo cách đó, nên sổ ghi đều giờ có giá trị hơn sổ ghi dày nhưng lộn xộn.
Câu hỏi thường gặp
Sốt 39 độ mà mạch 110 có đáng lo không?
Ở người lớn đang sốt, mạch khoảng một trăm mười thường tương xứng với mức sốt. Hãy đo lại sau khi hạ sốt và nghỉ yên. Nếu mạch về gần mức thường ngày thì yên tâm hơn, nếu vẫn cao kèm thở nhanh thì nên đi khám.
Thở bao nhiêu lần một phút khi sốt là nhanh ở người lớn?
Tài liệu điều dưỡng thường coi khoảng hai mươi hai lần mỗi phút trở lên khi nằm yên là mốc cảnh báo ở người lớn, mức tham khảo. Đếm đủ một phút, lúc người bệnh không biết mình đang được đếm.
Đã uống thuốc hạ sốt mà mạch vẫn nhanh thì sao?
Mạch không giảm khi nhiệt độ đã giảm gợi ý cơ thể đang thiếu nước hoặc nhiễm trùng chưa được kiểm soát. Nên đi khám trong ngày, đi ngay nếu kèm thở nhanh, huyết áp thấp hoặc lơ mơ.
Người già sốt nhẹ nhưng lú lẫn có cần đi viện không?
Có. Ở người cao tuổi, lú lẫn mới xuất hiện có khi là dấu hiệu nặng duy nhất của nhiễm trùng, dù nhiệt độ chỉ hơi cao. Đừng chờ sốt cao mới đưa đi.
Có cần đánh thức người bệnh cả đêm để đo không?
Thường không cần. Người ngủ yên, thở đều, da ấm thì đo cách vài giờ là đủ. Nếu bác sĩ dặn lịch đo riêng thì làm theo lịch đó.
Khi gọi 115 nên nói những con số nào?
Nói nhiệt độ, mạch, nhịp thở, huyết áp nếu có, mức tỉnh táo, bệnh nền và thuốc đang dùng. Nói kèm thời điểm bắt đầu sốt và diễn biến gần nhất giúp tổng đài xếp mức ưu tiên đúng hơn.