SinhHieu.comSinh Hiệu
Sinh hiệu khi ốm và sau mổ

Say nắng hay chỉ mệt vì nóng: đọc sinh hiệu để biết mức nặng

Mệt vì nóng và say nắng nặng khác nhau ở thân nhiệt và tri giác. Người còn tỉnh, nói rõ thì làm mát và theo dõi; người lẫn, nói nhảm, thân nhiệt rất cao là cấp cứu.

Say nắng hay chỉ mệt vì nóng: đọc sinh hiệu để biết mức nặng

Người còn tỉnh táo, nói năng rõ ràng, chỉ mệt, chóng mặt, vã mồ hôi, mạch nhanh sau khi ở nơi nóng thường là kiệt sức do nóng. Khi có lú lẫn, nói nhảm, co giật hoặc ngất kèm thân nhiệt rất cao, đó là say nắng nặng, cần làm mát ngay và gọi 115.

Ranh giới giữa hai tình trạng không nằm ở một con số nhiệt độ mà ở tri giác. Một người đang lơ mơ dưới nắng phải được coi là say nắng nặng cho đến khi chứng minh ngược lại, dù nhiệt kế ở nhà đo được bao nhiêu. Bài này chỉ cách đọc các dấu hiệu tại chỗ và làm gì trong những phút đầu.

Cơ thể chịu nóng thế nào và khi nào thì vỡ

Khi trời nóng hoặc khi lao động nặng, cơ thể thải nhiệt bằng cách đưa máu ra da và đổ mồ hôi. Tim phải đập nhanh để vừa nuôi cơ bắp vừa đưa máu ra da, mạch tăng lên. Mồ hôi lấy đi nước và muối, nên nếu không uống bù, lượng máu lưu thông giảm, mạch càng nhanh và yếu.

Ở giai đoạn này, cơ chế điều nhiệt vẫn đang làm việc: thân nhiệt có thể tăng nhẹ nhưng não vẫn tỉnh. Đó là kiệt sức do nóng. Nếu tiếp tục ở trong nóng, cơ chế thải nhiệt quá tải, thân nhiệt tăng vọt, não bị ảnh hưởng: người bệnh lẫn, kích động, nói nhảm, co giật, hôn mê. Đó là say nắng nặng, còn gọi là sốc nhiệt, một cấp cứu thật sự.

Độ ẩm quan trọng không kém nhiệt độ. Mồ hôi chỉ làm mát khi bay hơi được; trong những ngày oi, nồm, không khí đã đầy hơi nước, mồ hôi chảy ròng mà cơ thể vẫn không hạ nhiệt. Vì vậy, một buổi trưa ba mươi tư độ mà oi bức, lặng gió có thể nguy hiểm hơn một buổi trưa nóng hơn nhưng khô và có gió. Phòng kín, mái tôn, xe đóng cửa là những nơi nhiệt và ẩm dồn lại rất nhanh.

Người cao tuổi, trẻ nhỏ, người có bệnh tim, người dùng thuốc lợi tiểu hay một số thuốc tâm thần, người uống rượu, người làm việc nặng ngoài trời là những người dễ bị nhất.

Đọc sinh hiệu để phân biệt hai mức

Bảng dưới gom các dấu hiệu mà tài liệu sơ cứu và cấp cứu thường dùng. Con số nhiệt độ ở đây là mức tham khảo đo thân nhiệt trung tâm trong bệnh viện; nhiệt kế đo trán hay đo tai ở hiện trường có thể lệch nhiều.

Dấu hiệuKiệt sức do nóngSay nắng nặng
Tri giácTỉnh, trả lời đúng, có thể cáu gắt, mệtLẫn, nói nhảm, kích động, co giật, lơ mơ hoặc hôn mê
Thân nhiệtBình thường đến tăng vừaRất cao, tài liệu thường nêu từ khoảng bốn mươi độ trở lên
DaẨm, nhiều mồ hôi, có thể mát và táiNóng; có thể khô hoặc vẫn ướt mồ hôi nếu do gắng sức
MạchNhanh, có khi yếuRất nhanh
Nhịp thởHơi nhanhNhanh, có thể thở dốc
Huyết ápCó thể thấp, choáng khi đứngCó thể tụt
KhácChóng mặt, buồn nôn, chuột rút, nhức đầuNôn, ngất, đi tiểu rất ít

Dòng đầu tiên quyết định. Một quan niệm sai phổ biến là say nắng thì da phải khô, không ra mồ hôi. Người say nắng do lao động gắng sức vẫn có thể ướt đẫm mồ hôi. Đừng để làn da ướt khiến mình yên tâm khi người bệnh đang lẫn.

Kiểm tra nhanh tại chỗ trong một phút

Khi thấy ai đó mệt lả ở nơi nóng, làm theo thứ tự này trong lúc đã bắt đầu đưa họ vào chỗ mát:

  1. Gọi tên, hỏi đang ở đâu, hôm nay thứ mấy. Trả lời sai, chậm, hoặc nói lung tung là dấu hiệu say nắng nặng.
  2. Sờ da trán và ngực: nóng rực hay mát ẩm.
  3. Bắt mạch cổ tay hoặc cổ: nhanh mạnh, nhanh yếu, hay khó bắt.
  4. Nhìn ngực và đếm nhịp thở trong khoảng nửa phút.
  5. Nếu có nhiệt kế, đo nhưng không chờ kết quả mới làm mát.
  6. Hỏi đã uống gì, đã đi tiểu chưa, có bệnh tim hay đang dùng thuốc gì không.

Nếu bước một bất thường, gọi 115 ngay và làm mát tích cực trong lúc chờ. Không cần đo đủ mọi thứ mới gọi.

Làm mát đúng cách

Làm mát càng sớm càng tốt là điều quan trọng nhất với say nắng nặng. Những việc làm được ở hầu hết mọi nơi:

  • Đưa vào chỗ râm mát hoặc phòng có quạt, điều hoà; cởi bớt quần áo, nới thắt lưng.
  • Làm ướt da bằng nước mát trên khắp người, kết hợp quạt mạnh để nước bay hơi.
  • Đắp khăn ướt mát hoặc túi chườm lạnh bọc khăn vào cổ, nách, bẹn.
  • Nếu có điều kiện và người bệnh được nhân viên y tế hướng dẫn, ngâm thân người trong nước mát là cách làm mát nhanh.
  • Cho uống nước từng ngụm nhỏ chỉ khi người bệnh tỉnh hoàn toàn, nuốt được, không nôn.
  • Để nằm nghiêng nếu lơ mơ hoặc đang nôn, để tránh sặc.

Với kiệt sức do nóng, nghỉ ở chỗ mát, uống bù nước có muối khoáng và làm mát nhẹ thường giúp người bệnh đỡ trong khoảng nửa giờ đến một giờ. Nếu không đỡ, hoặc xấu đi, đưa đi khám.

Những sai lầm hay gặp

Cho uống thuốc hạ sốt. Thân nhiệt cao trong say nắng không do cơ chế sốt nên thuốc hạ sốt thông thường gần như không có tác dụng, lại mất thời gian quý giá. Cần làm mát bằng cách vật lý.

Đổ nước đá lạnh buốt lên người mà không quạt. Nước quá lạnh trên da có thể gây run và co mạch ngoài da, làm giảm thải nhiệt. Nước mát kết hợp quạt thường hiệu quả và dễ làm hơn ở hiện trường.

Ép người đang lẫn uống nước. Người lơ mơ dễ sặc. Chỉ cho uống khi tỉnh hoàn toàn.

Tin vào nhiệt kế đo trán ngay ngoài nắng. Da trán vừa phơi nắng hay ướt mồ hôi làm nhiệt kế đo trán lệch nhiều. Quyết định dựa trên tri giác, không dựa vào con số đó.

Cho về làm tiếp sau khi đỡ. Người vừa kiệt sức do nóng cần nghỉ hết ngày và uống bù đủ. Quay lại làm việc ngay dễ bị lại nặng hơn.

Sau cơn say nắng: theo dõi gì những ngày sau

Say nắng nặng có thể để lại ảnh hưởng lên thận, gan, cơ và não. Kể cả khi đã hồi phục tại chỗ, người bệnh nên được khám.

Nước tiểu

Đi tiểu rất ít, nước tiểu sẫm như nước trà đặc hoặc màu nâu sau đợt say nắng nặng hay lao động quá sức có thể là dấu hiệu tổn thương cơ và thận, cần đi khám. Cách đọc nước tiểu khi mất nước có ở bài dấu hiệu mất nước.

Mạch và huyết áp

Mạch lúc nghỉ nên về gần mức thường ngày sau khi đã nghỉ và uống bù. Mạch vẫn nhanh, choáng khi đứng kéo dài sang hôm sau là lý do đi khám.

Tri giác và giấc ngủ

Người đã từng lẫn trong lúc say nắng, dù đã tỉnh lại, vẫn cần được bác sĩ khám. Nhức đầu, lẫn quay lại, buồn ngủ bất thường trong những ngày sau là dấu hiệu cần báo.

Phòng ngừa cho người chăm sóc và người lao động

Với người già ở nhà trong những đợt nắng nóng kéo dài, đặt lịch nhắc uống nước, kiểm tra phòng có thoáng không, và hỏi han vài lần mỗi ngày. Người già ít khát nên có thể mất nước dần mà không biết; lú lẫn nhẹ trong ngày nóng là dấu hiệu cần để ý.

Với người làm việc ngoài trời, nghỉ trong bóng râm định kỳ, uống nước trước khi khát, và để ý lẫn nhau. Một người bắt đầu nói lẫn, đi loạng choạng là phải được đưa vào chỗ mát ngay. Câu nói mẫu khi gọi 115: “Anh ấy làm việc ngoài nắng từ trưa, giờ nói lẫn, không biết mình ở đâu, người nóng rực, mạch rất nhanh, đang được làm mát bằng nước và quạt.”

Nếu người bệnh vừa sốt do nhiễm trùng vừa ở trong môi trường nóng, hai nguyên nhân cộng dồn và khó tách bạch; trong trường hợp đó, đọc thêm cách đánh giá tổ hợp ở bài sốt kèm mạch nhanh, thở nhanh và đi khám sớm.

Câu hỏi thường gặp

Say nắng và kiệt sức do nóng khác nhau thế nào?

Kiệt sức do nóng thì người vẫn tỉnh, mệt, vã mồ hôi, mạch nhanh. Say nắng nặng có lẫn, nói nhảm, co giật hoặc ngất kèm thân nhiệt rất cao. Say nắng nặng là cấp cứu, cần gọi 115.

Say nắng có cần uống thuốc hạ sốt không?

Không. Thân nhiệt cao trong say nắng không do cơ chế sốt nên thuốc hạ sốt gần như không tác dụng. Cần làm mát bằng nước mát và quạt, đưa vào chỗ mát.

Say nắng thì da có luôn khô không?

Không. Người say nắng do lao động gắng sức có thể vẫn ướt đẫm mồ hôi. Dấu hiệu quyết định là tri giác thay đổi, không phải da khô hay ướt.

Người bị say nắng có nên uống nước ngay không?

Chỉ cho uống từng ngụm nhỏ khi người bệnh tỉnh hoàn toàn, nuốt được và không nôn. Người đang lẫn hoặc lơ mơ thì không cho uống vì dễ sặc.

Sau khi say nắng có cần đi khám không?

Người từng bị lẫn, ngất hoặc co giật do say nắng nên được khám dù đã tỉnh lại, vì say nắng nặng có thể ảnh hưởng tới thận, gan, cơ và não.

Đo nhiệt độ trán ngoài nắng có chính xác không?

Thường không. Da trán vừa phơi nắng hoặc ướt mồ hôi làm số đo lệch nhiều. Ở hiện trường, hãy dựa vào tri giác để quyết định, không chờ con số.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0918.832.283