SinhHieu.comSinh Hiệu
Sinh hiệu khi ốm và sau mổ

Dấu hiệu mất nước đọc qua mạch, huyết áp và nước tiểu

Mất nước lộ ra theo một trình tự: nước tiểu ít và sẫm trước, rồi mạch nhanh, rồi huyết áp tụt khi đứng, cuối cùng mới tụt cả khi nằm.

Dấu hiệu mất nước đọc qua mạch, huyết áp và nước tiểu

Mất nước thường lộ ra theo thứ tự: nước tiểu ít đi và sẫm màu trước, rồi mạch nhanh lên lúc nghỉ, rồi choáng và tụt huyết áp khi đứng dậy. Đến khi huyết áp tụt cả lúc nằm, kèm lơ mơ, là đã nặng và cần đi viện ngay.

Hiểu được trình tự này giúp người nhà phát hiện sớm, khi việc bù nước bằng đường uống còn kịp. Bài dưới đây chỉ cách đọc từng dấu hiệu, cách đo huyết áp nằm và đứng cho đúng, và những điểm khác biệt ở trẻ nhỏ, người cao tuổi.

Cơ thể bù trừ mất nước thế nào

Khi lượng nước trong lòng mạch giảm vì nôn, tiêu chảy, sốt cao, đổ mồ hôi hay uống quá ít, cơ thể tìm cách giữ cho não và tim vẫn đủ máu. Việc đầu tiên là thận giữ nước lại: nước tiểu ít đi và đặc hơn. Tiếp theo, tim đập nhanh để bù cho thể tích mỗi nhát bóp đã nhỏ đi. Mạch máu ở da và tay chân co lại, nên da mát hơn, tái hơn.

Nhờ những cơ chế đó, huyết áp lúc nằm có thể vẫn giữ được khá lâu. Đây là cái bẫy: người nhà đo huyết áp thấy bình thường liền yên tâm, trong khi cơ thể đã dùng gần hết khả năng bù. Huyết áp chỉ tụt khi lượng nước mất đã nhiều, và lúc đó tình trạng xấu đi rất nhanh.

Vì thế khi nghi mất nước, đừng chỉ nhìn huyết áp. Nước tiểu và mạch là hai thứ đổi trước, còn huyết áp khi chuyển từ nằm sang đứng là phép thử nhạy hơn huyết áp lúc nằm.

Trình tự dấu hiệu theo mức mất nước

Bảng sau mô tả cách các dấu hiệu thường xuất hiện ở người lớn khi mất nước tăng dần. Ranh giới giữa các mức không sắc nét, mỗi người một khác; đây là khung tham khảo để định hướng, không dùng để chẩn đoán.

MứcNước tiểuMạch và huyết ápBiểu hiện khác
NhẹÍt hơn thường ngày, vàng đậmMạch có thể hơi nhanh, huyết áp bình thườngKhát, miệng hơi khô, mệt
VừaRất ít, khoảng cách giữa các lần tiểu dàiMạch nhanh lúc nghỉ; đứng dậy choáng, huyết áp giảm khi đứngMiệng khô, mắt hơi trũng, da tay mát
NặngGần như không có trong nhiều giờMạch nhanh yếu, huyết áp thấp cả khi nằmLơ mơ, lú lẫn, da lạnh, thở nhanh

Ở mức nặng, việc bù nước cần đường truyền tĩnh mạch tại cơ sở y tế. Mục tiêu của theo dõi tại nhà là bắt được ở mức nhẹ và vừa.

Đọc nước tiểu: dấu hiệu rẻ nhất mà hay bị bỏ qua

Nhân viên y tế hỏi nước tiểu đầu tiên vì thận phản ứng với thiếu nước sớm hơn tim mạch. Ba câu hỏi dưới đây cho người nhà phần lớn thông tin cần thiết.

Số lần và khoảng cách

Người lớn khoẻ thường đi tiểu vài lần trong ngày. Khi ốm, hỏi một câu đơn giản: lần tiểu gần nhất là lúc nào. Nếu đã nửa ngày không đi tiểu dù có uống, đó là thông tin quan trọng hơn mọi con số trên máy đo.

Màu

Nước tiểu vàng nhạt gợi ý đủ nước, vàng đậm như nước trà gợi ý thiếu. Lưu ý một số vitamin và thuốc làm nước tiểu vàng sậm hoặc đổi màu mà không liên quan đến mất nước; nước tiểu màu nâu như nước cola hoặc đỏ cần đi khám vì có thể do nguyên nhân khác.

Lượng ước chừng

Ở người nằm một chỗ hay người già dùng tã, cân tã trước và sau, hoặc dùng bô có vạch, cho biết lượng thật thay vì đoán. Với người chăm bệnh lâu dài, một chiếc cốc đo có vạch là dụng cụ rất đáng có.

Đo huyết áp và mạch nằm rồi đứng

Đây là phép thử điều dưỡng hay làm khi nghi mất nước. Ở nhà chỉ làm khi người bệnh còn tự đứng được và luôn có người đỡ bên cạnh.

  1. Cho người bệnh nằm ngửa yên năm phút, đầu kê gối thấp.
  2. Đo huyết áp và bắt mạch ở tư thế nằm, ghi lại.
  3. Đỡ người bệnh ngồi dậy rồi đứng lên từ từ, đứng cạnh giường hoặc ghế để có chỗ ngồi xuống ngay.
  4. Sau khoảng một đến ba phút đứng, đo lại huyết áp và mạch ở cùng cánh tay.
  5. Hỏi người bệnh có choáng, tối sầm mắt, buồn nôn không. Nếu có, cho ngồi hoặc nằm xuống ngay, không cố đo cho xong.
  6. Ghi cả hai cặp số, kèm cảm giác của người bệnh lúc đứng.

Tài liệu điều dưỡng thường coi huyết áp tâm thu giảm từ khoảng hai mươi mmHg trở lên khi đứng, hoặc mạch tăng rõ rệt kèm choáng, là dấu hiệu gợi ý thiếu dịch; đây là mức tham khảo. Người đang dùng thuốc hạ áp, người có bệnh thần kinh, người cao tuổi có thể tụt huyết áp khi đứng vì lý do khác, nên kết quả chỉ là một mảnh thông tin để báo bác sĩ.

Những dấu hiệu tại giường không cần máy

Ấn đầu móng tay. Ấn nhẹ đầu móng tay người bệnh cho trắng đi rồi thả ra, đếm xem bao lâu màu hồng trở lại. Ở người lớn tay ấm, màu thường trở lại trong khoảng hai giây, mức tham khảo. Lâu hơn hẳn gợi ý máu tưới ngoại vi kém, nhưng tay lạnh vì phòng lạnh cũng làm chậm, nên chỉ tính khi tay ấm.

Lưỡi và môi. Lưỡi khô, môi nứt, nước bọt quánh là dấu hiệu khá tin cậy. Người thở bằng miệng có thể khô môi mà không mất nước, nên nhìn lưỡi và mặt trong má.

Véo da. Véo nhẹ da mu bàn tay rồi thả, da trở lại chậm gợi ý mất nước. Ở người cao tuổi da vốn kém đàn hồi nên dấu hiệu này kém tin, véo da vùng ngực trên xương ức đỡ sai hơn.

Mức tỉnh táo. Người lơ mơ, lẫn, ngủ nhiều bất thường khi đang tiêu chảy hay nôn là đã ở mức nặng.

Trẻ nhỏ và người cao tuổi đọc khác thế nào

Hai nhóm này mất nước dễ hơn và dấu hiệu lại kém rõ hơn người lớn khoẻ.

Trẻ nhỏ

Trẻ mất nước nhanh hơn người lớn vì cơ thể nhỏ và nhu cầu nước cao. Với trẻ còn mặc tã, số tã ướt trong ngày là chỉ dấu dễ theo dõi nhất; tã khô nhiều giờ liền là dấu hiệu đáng lo. Thóp trũng ở trẻ nhũ nhi, khóc không có nước mắt, môi khô, li bì là những dấu hiệu cần đưa đi khám ngay.

Mạch và nhịp thở của trẻ vốn nhanh hơn người lớn và thay đổi theo tuổi, nên người nhà khó dùng con số tuyệt đối. Trẻ đang sốt mà thở nhanh, tay chân lạnh, khó đánh thức thì không chờ đo nữa mà đi viện.

Người cao tuổi

Cảm giác khát giảm theo tuổi, nên người già có thể mất nước mà không đòi uống. Họ cũng hay ngại uống vì sợ đi tiểu nhiều lần, nhất là ban đêm. Mất nước ở người già nhiều khi chỉ biểu hiện bằng lú lẫn, té ngã hoặc táo bón, chứ không phải khát.

Một số thuốc thường dùng ở người cao tuổi như thuốc lợi tiểu, thuốc hạ áp làm tình trạng mất nước nặng hơn hoặc làm tụt huyết áp rõ hơn khi đứng. Không tự ngưng thuốc, nhưng nên báo bác sĩ khi người già đang dùng các thuốc này mà bị tiêu chảy, nôn hay ăn uống kém nhiều ngày.

Khi nào đi khám, khi nào gọi 115

Tại nhà có thể bù nước bằng đường uống khi người bệnh còn tỉnh, uống được và không nôn hết. Cần đi khám hoặc cấp cứu trong các tình huống sau:

  • Không đi tiểu trong khoảng nửa ngày ở người lớn, hoặc tã khô nhiều giờ ở trẻ nhỏ: đi khám ngay.
  • Nôn liên tục, uống vào là nôn ra: đi khám, vì không bù được bằng đường uống.
  • Choáng hoặc ngất khi đứng dậy, mạch nhanh lúc nghỉ không giảm sau khi đã uống bù: đi khám ngay.
  • Lơ mơ, lú lẫn, da lạnh, nổi vân tím, thở nhanh: gọi 115.
  • Tiêu chảy có máu, sốt cao kèm mất nước, hoặc người bệnh có bệnh thận, tim, đái tháo đường: đi khám sớm, không tự theo dõi kéo dài.

Sốt cao cũng làm mất nước, và mất nước lại làm mạch nhanh hơn mức sốt giải thích được. Cách tách hai thứ này được bàn trong bài sốt kèm mạch nhanh, thở nhanh. Một bối cảnh mất nước khác hay gặp mùa hè là làm việc ngoài trời nắng nóng, xem bài say nắng và cách đọc sinh hiệu.

Ghi những gì để mang theo khi đi khám

Khi đưa người bệnh đi khám vì nghi mất nước, bác sĩ cần biết: bắt đầu nôn hay tiêu chảy từ khi nào, khoảng bao nhiêu lần, đã uống được bao nhiêu, lần tiểu gần nhất lúc mấy giờ, và các cặp số mạch, huyết áp đã đo. Nếu có đo huyết áp nằm và đứng, ghi rõ con số nào ở tư thế nào.

Một tờ ghi chép như vậy giúp bác sĩ ước lượng mức thiếu dịch nhanh hơn, và người bệnh đỡ phải trả lời một loạt câu hỏi trong lúc đang mệt.

Câu hỏi thường gặp

Mất nước thì mạch nhanh hay chậm?

Mất nước thường làm mạch nhanh lên vì tim phải đập nhiều hơn để bù cho lượng máu lưu thông giảm. Mạch nhanh lúc nghỉ không giảm sau khi đã uống bù là dấu hiệu nên đi khám.

Mất nước có làm tụt huyết áp không?

Có, nhưng thường muộn. Ban đầu huyết áp lúc nằm vẫn giữ được, chỉ tụt khi đứng dậy. Khi huyết áp thấp cả lúc nằm là mất nước đã nặng, cần đi viện ngay.

Bao lâu không đi tiểu thì đáng lo?

Người lớn đang ốm mà khoảng nửa ngày không đi tiểu dù có uống nên được đi khám. Với trẻ còn mặc tã, tã khô nhiều giờ liền là dấu hiệu cần đưa đi khám sớm.

Nước tiểu vàng đậm có phải luôn là mất nước không?

Không hẳn. Nước tiểu buổi sáng thường đậm hơn, một số vitamin và thuốc cũng làm nước tiểu sậm màu. Cần đọc cùng số lần tiểu, cảm giác khát, mạch và tình trạng chung.

Người già không khát có thể bị mất nước không?

Có. Cảm giác khát giảm theo tuổi nên người già có thể mất nước mà không đòi uống. Lú lẫn, té ngã, tiểu ít, táo bón có khi là những dấu hiệu đầu tiên.

Ấn móng tay kiểm tra mất nước làm thế nào?

Ấn nhẹ đầu móng cho trắng rồi thả, đếm thời gian màu hồng trở lại. Ở người lớn tay ấm thường khoảng hai giây, mức tham khảo. Tay lạnh cũng làm chậm nên chỉ đánh giá khi tay đã ấm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0918.832.283