SpO2 bình thường mà vẫn khó thở là chuyện thường gặp, vì máy chỉ đo hemoglobin đã đầy oxy chưa, không đo cơ thể phải gắng sức đến đâu để giữ được mức đó. Người đang thở nhanh để bù, người thiếu máu, ngộ độc khí than, hay khó thở do nguyên nhân ngoài phổi đều có thể có số đẹp.
Hiểu khoảng trống này giúp tránh hai sai lầm ngược nhau: yên tâm sai chỗ vì số đẹp, và hoảng loạn vì cảm giác khó thở mà không biết nhìn thêm gì. Bài dưới đây đi từ cơ chế đến những dấu hiệu cụ thể cần để ý.
Khó thở là cảm giác, SpO2 là một con số đo một việc
Khó thở là cảm giác thiếu hơi, phải gắng mới thở được, hay thở không đủ sâu. Cảm giác này sinh ra từ nhiều nguồn: phổi cứng hơn, đường thở hẹp hơn, cơ hô hấp mệt, tim bơm kém, máu thiếu hồng cầu, thần kinh căng thẳng, cơ thể bị toan do rối loạn chuyển hoá. Chỉ một phần trong số đó làm tụt oxy trong máu.
SpO2 thì chỉ trả lời một câu: trong hemoglobin ở máu động mạch, bao nhiêu phần trăm đang mang oxy. Câu trả lời “gần đầy” không cho biết người đó phải thở bao nhiêu lần một phút để giữ được mức gần đầy, cũng không cho biết tổng lượng oxy có đủ tới mô hay không.
Có một chi tiết nhỏ nhưng hay bị quên: máy cũng có độ trễ. Đầu ngón tay ở xa tim nhất, nên khi tình trạng xấu đi nhanh, con số ở ngón tay có thể chậm thay đổi hơn diễn biến thật. Người bệnh đã khó chịu rõ mà máy chưa kịp phản ánh là chuyện có thật.
Vì vậy khi có cảm giác khó thở, con số SpO2 chỉ là một mảnh. Các mảnh còn lại phải nhìn bằng mắt: nhịp thở, kiểu thở, khả năng nói, màu da, mức tỉnh táo.
Những lý do khiến số đẹp mà người vẫn khó thở
Cơ thể đang thở bù
Khi phổi bắt đầu kém, ví dụ giai đoạn đầu của viêm phổi hay đợt cấp hen, cơ thể phản ứng bằng cách thở nhanh và sâu hơn. Nhờ đó, oxy vẫn được nạp đủ và SpO2 giữ ở mức bình thường. Cái giá là cơ hô hấp làm việc nhiều hơn, người bệnh mệt và có cảm giác khó thở. Nếu tình trạng tiến triển, đến lúc cơ hô hấp mệt không bù nổi, SpO2 mới bắt đầu tụt, và lúc này thường tụt nhanh.
Dấu hiệu nhận ra: nhịp thở tăng rõ so với lúc khoẻ, phải dùng cơ cổ, cơ vai để thở, nói ngắt quãng, ngồi chồm ra trước. Một người SpO2 96% mà đếm được 30 lần thở một phút lúc ngồi nghỉ không phải là người ổn.
Thiếu máu
Người thiếu máu có ít hemoglobin hơn bình thường. Phần hemoglobin còn lại vẫn có thể gắn đầy oxy, nên SpO2 hiện 98–99%. Nhưng tổng lượng oxy máu chở đi được ít hơn, nên khi gắng sức họ hụt hơi, tim đập nhanh, da xanh. Máy đo oxy không phát hiện được thiếu máu; đó là việc của xét nghiệm máu.
Ngộ độc khí than, khói bếp
Khí CO sinh ra khi đốt than, củi, gas trong phòng kín, chạy máy phát điện hay để xe nổ máy trong nhà kín. CO gắn vào hemoglobin chặt hơn oxy nhiều lần. Máy kẹp ngón thông thường chỉ dùng hai bước sóng ánh sáng nên không phân biệt được hemoglobin gắn CO với hemoglobin gắn oxy, và thường hiện số bình thường hoặc cao. Người ngộ độc có đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, lơ mơ, cả nhà cùng bị một lúc.
Nghi ngờ ngộ độc khí than thì đưa mọi người ra chỗ thoáng ngay và gọi 115, không đo SpO2 để “kiểm tra” trước.
Khó thở có nguồn gốc ngoài phổi
Suy tim gây ứ dịch, rối loạn nhịp, toan chuyển hoá trong một số bệnh nội tiết, đau, sốt cao, có thai những tháng cuối đều có thể làm khó thở trong khi SpO2 bình thường. Máy không phân biệt được những nguyên nhân này; bác sĩ cần khám và làm thêm xét nghiệm.
Lo âu, cơn hoảng sợ
Trong cơn hoảng sợ, người ta thở nhanh, tê tay, tức ngực, cảm giác không hít đủ hơi. SpO2 thường bình thường hoặc cao. Tuy vậy, chỉ nên nghĩ tới lo âu khi đã loại trừ các nguyên nhân khác, nhất là ở lần đầu tiên, người lớn tuổi, người có bệnh tim phổi. Đừng tự kết luận “chỉ là lo” vì máy đo đẹp.
Nhìn thêm gì ngoài con số SpO2
Khi có khó thở, đặt con số SpO2 vào cạnh những quan sát sau. Đếm nhịp thở bằng cách nhìn ngực phập phồng trong đủ một phút lúc người bệnh không biết mình đang được đếm.
| Quan sát | Gợi ý đáng lo | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nhịp thở lúc nghỉ | Tăng rõ so với lúc khoẻ của người đó | Đếm đủ một phút, ghi lại |
| Khả năng nói | Chỉ nói được vài chữ rồi phải lấy hơi | Dấu hiệu khó thở nặng |
| Tư thế | Phải ngồi chồm ra trước, không nằm được | Gợi ý khó thở đáng kể |
| Cơ thở phụ | Cơ cổ, cơ vai co mỗi lần hít; trẻ rút lõm ngực | Đang gắng sức để thở |
| Màu da, môi | Tái, xám, tím | Có thể có dù SpO2 ở ngón tay chưa tụt nhiều |
| Mức tỉnh táo | Lơ mơ, lẫn, khó tập trung | Gọi 115 |
| Nhịp mạch | Nhanh dần lúc nghỉ | Đọc trên máy, so với đếm tay |
Khi nhiều ô trong cột giữa cùng có mặt, con số SpO2 đẹp không làm tình trạng bớt nghiêm trọng. Ngưỡng và dấu hiệu gọi cấp cứu có ở bài SpO2 bao nhiêu thì cần gọi bác sĩ.
Hai tình huống ở nhà
Con gái chăm mẹ sau ba ngày sốt ho
Bà mẹ 65 tuổi, máy đo SpO2 vẫn 95–96%. Nhưng chiều nay bà ngồi xem tivi mà thở rõ nhanh, con gái đếm được 28 lần một phút, nói một câu dài phải ngắt hai lần. Cô không yên tâm vì số đẹp, gọi bác sĩ và kể đủ: SpO2 95, nhịp thở 28, nói ngắt câu. Bác sĩ dặn đi khám ngay. Đây là cách đọc đúng: số đẹp, nhưng người không ổn.
Cả nhà cùng đau đầu, buồn nôn sau bữa lẩu than
Một gia đình ăn lẩu than trong phòng đóng kín cửa vì trời lạnh. Một lúc sau ba người cùng đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, một người lơ mơ. Anh con trai lấy máy đo cho mẹ, thấy 99%, định cho mọi người đi nằm nghỉ. Đây là tình huống nguy hiểm: máy không đo được khí CO. Việc đúng là mở hết cửa, đưa mọi người ra ngoài, tắt nguồn than, gọi 115.
Ngược lại: khi nào cảm giác khó thở có thể không đáng lo
Khó thở đúng mức với gắng sức. Leo nhanh năm tầng cầu thang mà thở dốc, nghỉ một hai phút là hết, ở người khoẻ là bình thường.
Có nguyên nhân rõ, hết nhanh. Ngồi trong phòng đông người ngột ngạt, ra ngoài thoáng là đỡ.
Không kèm dấu hiệu nào ở bảng trên. Nhịp thở bình thường, nói trọn câu, môi hồng, tỉnh táo.
Vẫn nên đi khám nếu lặp lại. Khó thở khi gắng sức mức nhẹ mà trước đây không bị, xuất hiện nhiều lần trong vài tuần, là lý do khám theo hẹn, kể cả khi SpO2 luôn đẹp.
Những điều không nên làm
Một vài phản xạ phổ biến khi số đẹp mà người khó thở dễ dẫn đến chậm trễ:
- Không đo đi đo lại để “chứng minh” là ổn rồi cho người bệnh đi ngủ.
- Không tự kết luận là do lo âu, do trúng gió, do mệt rồi bỏ qua.
- Không dùng máy đo để kiểm tra khi nghi ngộ độc khí than.
- Không tự cho dùng oxy, thuốc xịt hay thuốc an thần của người khác.
- Không đợi số tụt mới đi khám khi đã có dấu hiệu thở gắng.
Máy đo oxy là công cụ tốt khi biết nó đo gì. Những gì nó đo và không đo được giải thích kỹ hơn ở bài SpO2 là gì.
Câu hỏi thường gặp
SpO2 98% mà vẫn khó thở là bị gì?
Có nhiều khả năng: cơ thể đang thở nhanh để bù, thiếu máu, bệnh tim, rối loạn chuyển hoá, lo âu, hoặc ngộ độc khí than. Máy đo oxy không phân biệt được, cần bác sĩ khám nếu khó thở rõ hoặc kéo dài.
Ngộ độc khí than có đo được bằng máy SpO2 không?
Không. Máy kẹp ngón thông thường không phân biệt khí CO với oxy và thường hiện số bình thường. Nghi ngộ độc thì đưa người ra chỗ thoáng và gọi 115 ngay.
Khó thở nhưng SpO2 bình thường có cần đi khám không?
Cần, nếu kèm thở nhanh lúc nghỉ, nói ngắt câu, phải ngồi chồm mới thở được, đau ngực, lơ mơ, hoặc khó thở mới xuất hiện ở người lớn tuổi, người có bệnh tim phổi.
Vì sao người thiếu máu khó thở mà SpO2 vẫn cao?
Vì SpO2 chỉ đo phần trăm hemoglobin đang mang oxy. Người thiếu máu có ít hemoglobin nhưng phần còn lại vẫn đầy oxy, nên số cao trong khi tổng lượng oxy chở đi lại thiếu.
Lo âu có làm khó thở mà SpO2 bình thường không?
Có, cơn hoảng sợ hay làm thở nhanh, tức ngực mà SpO2 bình thường. Nhưng chỉ nên nghĩ tới lo âu sau khi bác sĩ đã loại trừ nguyên nhân khác, nhất là lần đầu.
Ngoài SpO2 nên theo dõi gì khi người nhà khó thở?
Đếm nhịp thở trong một phút lúc nghỉ, xem có nói trọn câu được không, tư thế thở, màu môi, mức tỉnh táo và nhịp mạch. Ghi lại để báo bác sĩ.