Người đang thở gắng sức thường nói không hết câu, phải ngồi chồm ra trước chống tay lên gối, nhô vai và căng cơ cổ mỗi lần hít, cánh mũi phập phồng, thở ra qua môi chúm. Những dấu hiệu này người nhà nhìn thấy được ngay, không cần máy đo.
Thở gắng sức là khi cơ thể phải huy động thêm sức để đưa đủ khí vào ra. Nó có thể đi kèm nhịp thở nhanh, nhưng không phải lúc nào cũng vậy: có người thở chỉ 20 lần một phút mà mỗi hơi đều phải kéo cả vai lên. Máy kẹp ngón tay có khi vẫn báo con số chấp nhận được trong khi cơ thể đang phải trả giá bằng công thở. Vì vậy, đôi mắt của người nhà ở cạnh giường là công cụ rất đáng tin, miễn là biết nhìn vào đâu.
Năm chỗ cần nhìn
Không cần nhìn hết một lúc. Đứng cách người bệnh chừng một bước, quan sát trong khoảng một phút, lần lượt từ trên xuống dưới:
Cách nói chuyện
Đây là phép thử đơn giản nhất. Hỏi một câu cần trả lời dài, ví dụ “sáng nay mẹ ăn gì, uống thuốc chưa”. Người thở bình thường nói trọn câu. Người khó thở vừa phải nói được vài từ rồi phải dừng lấy hơi. Người khó thở nặng chỉ nói được từng từ một, hoặc gật lắc thay cho nói. Ghi lại: nói được cả câu, nửa câu, hay từng từ.
Tư thế
Người khó thở tự tìm tư thế dễ thở nhất mà không cần ai bảo. Hay gặp nhất là ngồi chồm người ra trước, hai tay chống lên đùi hoặc mép giường, còn gọi là tư thế kiềng ba chân. Tư thế này giúp các cơ quanh vai và ngực kéo lồng ngực mạnh hơn. Một người thường ngày nằm được mà giờ nhất định đòi ngồi dậy, hoặc phải kê thêm hai ba gối mới nằm được, là đang báo hiệu điều gì đó.
Cổ và vai
Lúc thở bình thường, cơ ở cổ gần như không động. Khi phải gắng sức, các thớ cơ hai bên cổ nổi lên, căng như sợi dây mỗi lần hít vào, vai nhấc lên rồi hạ xuống theo nhịp. Đứng đối diện, nhìn ngang tầm vai sẽ thấy rõ nhất.
Mũi và miệng
Cánh mũi bành ra mỗi lần hít vào là dấu hiệu gắng sức gặp cả ở trẻ em lẫn người lớn. Ở người bệnh phổi mạn tính, hay thấy thở ra qua đôi môi chúm lại như đang thổi nhẹ; đó là cách cơ thể tự giữ đường thở mở lâu hơn. Thở há miệng liên tục ở người vốn thở mũi cũng là điều đáng để ý.
Da và vẻ mặt
Trán lấm tấm mồ hôi dù trời không nóng, mặt căng, mắt mở to lo âu, bồn chồn không nằm yên được. Môi hoặc đầu ngón tay tái, tím là dấu hiệu muộn, khi đã thấy thì không chờ thêm nữa.
Từ nhẹ đến nặng: đọc các dấu hiệu theo mức
Bảng dưới gom các dấu hiệu theo mức thường gặp, giúp người nhà nói cho rõ khi gọi bác sĩ. Đây là cách mô tả để tham khảo, không phải thang điểm chẩn đoán.
| Mức | Thấy gì | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Nhẹ | nói hết câu nhưng hơi hụt khi nói dài; nằm được; không nhô vai | nghỉ ngơi, đếm nhịp thở, theo dõi tiếp vài giờ |
| Vừa | nói nửa câu phải dừng; muốn ngồi dậy; cánh mũi phập phồng; nhịp thở nhanh hơn thường ngày rõ | liên hệ bác sĩ hoặc đi khám trong ngày |
| Nặng | chỉ nói được từng từ; ngồi chồm chống tay; cơ cổ căng, vai nhấc theo nhịp; vã mồ hôi | gọi 115 hoặc đến cấp cứu ngay |
| Nguy kịch | tím môi; lơ mơ, lả đi; nhịp thở chậm lại bất thường dù trước đó thở rất gấp | gọi 115 ngay, ở cạnh người bệnh |
Hàng cuối cần nói kỹ: người đang thở gấp và gắng sức nhiều giờ mà tự nhiên thở chậm lại, lặng đi, không còn bồn chồn, không phải là đang đỡ. Rất có thể họ đã kiệt sức. Đỡ thật thì người tỉnh táo hơn, nói được nhiều hơn, chứ không lơ mơ đi.
Cách quan sát một lượt trong hai phút
Khi thấy người thân có vẻ mệt, làm theo thứ tự này trước khi gọi điện:
- Để người bệnh ngồi ở tư thế họ thấy dễ thở nhất, không ép nằm xuống.
- Hỏi một câu cần trả lời dài, nghe xem họ nói được bao nhiêu từ thì phải lấy hơi.
- Nhìn cổ và vai trong vài nhịp: có căng cơ, có nhấc vai không.
- Nhìn cánh mũi, môi, trán, đầu ngón tay dưới ánh sáng tự nhiên nếu được.
- Đếm nhịp thở trọn một phút, ghi lại cùng giờ.
- Nếu nhà có máy đo độ bão hoà oxy, kẹp đo sau cùng và ghi lại, nhưng không để con số đó gạt đi những gì mắt vừa thấy.
- Gọi bác sĩ hoặc 115 với mô tả cụ thể theo đúng thứ tự trên.
Cách đếm nhịp thở cho đúng ở người lớn có trong bài nhịp thở người lớn lúc nghỉ.
Những điều người nhà hay hiểu sai
“Máy báo oxy vẫn ổn nên chắc không sao.” Ở giai đoạn đầu, cơ thể bù bằng cách thở nhanh và mạnh hơn để giữ oxy. Con số trên máy ổn là nhờ người bệnh đang gắng sức. Gắng sức kéo dài thì sẽ đuối.
“Ông cứ ngồi dậy hoài, để ông nằm cho đỡ mệt.” Ép người khó thở nằm xuống có thể làm họ khó thở hơn. Hãy để họ chọn tư thế; kê gối sau lưng, đặt bàn nhỏ trước mặt để tì tay.
“Thở nhanh vì lo thôi.” Lo lắng có làm thở nhanh, nhưng lo lắng hiếm khi làm nhô vai, căng cơ cổ, vã mồ hôi kéo dài. Hơn nữa, chính khó thở cũng gây ra lo lắng. Đừng vội gán cho tâm lý khi chưa nhìn kỹ.
“Thở chậm lại rồi, đỡ rồi.” Chỉ đúng khi người bệnh tỉnh hơn, nói được nhiều hơn. Thở chậm kèm lơ mơ là dấu hiệu xấu.
Khi người bệnh có bệnh phổi hoặc tim mạn tính
Với người đã có bệnh hô hấp hoặc tim mạn, một mức gắng sức nào đó có thể là chuyện hằng ngày của họ. Người nhà nên biết “mức thường” của họ trông thế nào: lúc khoẻ, họ nói được trọn câu không, đi từ giường ra nhà vệ sinh có phải dừng không, ngủ mấy gối. Ghi những điều này vào sổ khi họ đang ổn.
Lúc họ trở nặng, điều cần báo là sự thay đổi so với mức đó. Câu nói kiểu “bình thường bố nói chuyện được, đi ra sân được, nay đi từ giường ra cửa đã phải dừng hai lần, ngủ phải ngồi” cho bác sĩ thông tin rõ hơn mọi con số đơn lẻ.
Nếu bác sĩ điều trị đã dặn ngưỡng riêng, chẳng hạn mức độ bão hoà oxy hay số gối nằm mà khi vượt qua phải đi khám, hãy dán lời dặn đó ở chỗ dễ thấy và làm theo, vì nó được đặt riêng cho người bệnh đó.
Khi nào gọi cấp cứu 115
Gọi 115 hoặc đưa đến cơ sở cấp cứu gần nhất ngay khi có một trong các dấu hiệu:
- Chỉ nói được từng từ hoặc không nói được vì hụt hơi.
- Ngồi chồm, chống tay, nhô vai thở liên tục, không đỡ sau vài phút nghỉ.
- Môi, lưỡi hoặc đầu ngón tay tím tái.
- Lơ mơ, lú lẫn, khó đánh thức, hoặc đang thở gấp bỗng lả đi.
- Khó thở kèm đau ngực, ho ra máu, hoặc khởi phát đột ngột sau khi ăn, sau khi bị ong đốt, sau khi dùng thuốc.
Trong lúc chờ: để người bệnh ngồi theo tư thế họ muốn, nới lỏng quần áo, mở thoáng phòng, không cho ăn uống, chuẩn bị sẵn giấy tờ và danh sách thuốc đang dùng. Một người ở cạnh, một người ra đón xe cấp cứu.
Nếu chưa đến mức trên nhưng có dấu hiệu ở mức vừa trong bảng, nên liên hệ bác sĩ hoặc đi khám trong ngày, đừng đợi qua đêm.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết người nhà đang khó thở thật hay chỉ mệt?
Hỏi một câu cần trả lời dài. Người chỉ mệt vẫn nói trọn câu. Người khó thở phải dừng lấy hơi giữa câu, thường kèm nhô vai, căng cơ cổ hoặc phập phồng cánh mũi.
Thở phải nhô vai lên có nghĩa là gì?
Đó là dấu hiệu cơ thể đang huy động thêm các cơ ở cổ và vai để kéo lồng ngực, tức là đang thở gắng sức. Thấy liên tục lúc nghỉ thì nên được khám sớm.
Người khó thở nên nằm hay ngồi?
Để người bệnh tự chọn. Phần lớn người khó thở dễ chịu hơn khi ngồi, hơi chồm ra trước, tay tì lên gối hoặc bàn. Đừng ép họ nằm phẳng.
Máy đo oxy bình thường mà vẫn thở gắng sức thì sao?
Vẫn cần chú ý. Con số oxy có thể giữ được nhờ người bệnh đang thở mạnh và nhanh. Gắng sức kéo dài sẽ đuối dần, nên hãy dựa vào những gì mắt thấy.
Thở chúm môi là dấu hiệu gì?
Thở ra qua môi chúm hay gặp ở người bệnh phổi mạn tính, là cách cơ thể giữ đường thở mở lâu hơn. Nếu người thường ngày không thở vậy mà nay phải thở vậy, đó là thay đổi cần báo bác sĩ.
Khi nào khó thở cần gọi 115 ngay?
Khi chỉ nói được từng từ, tím môi, lơ mơ, khó thở kèm đau ngực, hoặc đang thở gấp bỗng lả đi và thở chậm lại.