Thường là không sao. Trẻ sơ sinh hay thở thành từng đợt: thở nhanh một lúc, chậm dần, ngừng chừng 5 đến 10 giây rồi tự thở lại, da vẫn hồng. Kiểu này gọi là thở tuần hoàn. Đáng lo là khi trẻ ngừng thở từ khoảng 20 giây trở lên, hoặc ngừng ngắn hơn mà tái tím, mềm nhũn.
Gần như cha mẹ nào cũng có ít nhất một đêm thức canh con vì thấy con “nín thở”. Nỗi sợ đó dễ hiểu: vài giây im lặng ở một đứa trẻ vài tuần tuổi trông dài vô tận. Hiểu đúng thở tuần hoàn là gì, và biết đo quãng ngừng bằng đồng hồ thay vì bằng cảm giác, giúp cha mẹ phân biệt được chuyện bình thường với lúc thật sự phải hành động.
Thở tuần hoàn là gì và vì sao trẻ sơ sinh hay gặp
Trung tâm điều khiển hô hấp trong não của trẻ sơ sinh còn non. Ở người lớn, lượng khí cacbonic trong máu tăng nhẹ là não lập tức bảo thở sâu hơn; ở trẻ sơ sinh, phản ứng này chưa nhạy và chưa ổn định, nên nhịp thở dao động thành chu kỳ. Một chu kỳ điển hình: vài nhịp thở nhanh, rồi nông và chậm dần, rồi một quãng ngừng ngắn, rồi lại thở nhanh như để bù.
Kiểu thở này gặp nhiều nhất khi trẻ ngủ, nhất là giai đoạn ngủ nông, lúc mắt trẻ chuyển động dưới mi, tay chân giật nhẹ, miệng mút chép. Trẻ sinh non gặp nhiều hơn và kéo dài hơn trẻ đủ tháng. Theo các tài liệu nhi khoa, thở tuần hoàn giảm dần theo tháng tuổi và thường không còn rõ khi trẻ được vài tháng tuổi.
Điều quan trọng: trong suốt quãng ngừng của thở tuần hoàn, trẻ vẫn hồng hào, không mềm nhũn, và tự thở lại mà không cần ai đánh thức.
Thở tuần hoàn và cơn ngừng thở: đặt cạnh nhau
Dưới đây là cách phân biệt thường được hướng dẫn cho cha mẹ. Đây là thông tin tham khảo; trẻ có bệnh lý riêng hoặc sinh non có thể được bác sĩ dặn mốc khác.
| Điểm so sánh | Thở tuần hoàn | Cơn ngừng thở cần lo |
|---|---|---|
| Độ dài quãng ngừng | thường khoảng 5–10 giây | từ khoảng 20 giây trở lên, hoặc ngắn hơn nhưng kèm các dấu hiệu bên dưới |
| Màu da, môi | vẫn hồng | tái, xám hoặc tím quanh môi |
| Trương lực | bình thường, có thể cựa nhẹ | mềm nhũn hoặc cứng đờ |
| Sau quãng ngừng | tự thở lại, thường thở nhanh vài nhịp | có khi phải chạm, lay mới thở lại |
| Lặp lại | theo chu kỳ, trẻ ngủ tiếp bình thường | trẻ có vẻ lả, khó đánh thức sau đó |
Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào ở cột phải, dù quãng ngừng ngắn, hãy coi là tình huống cần được đánh giá y tế ngay.
Cách quan sát khi thấy con có vẻ ngừng thở
Cảm giác về thời gian khi đang sợ rất không đáng tin; vài giây có thể tưởng là nửa phút. Hãy đo:
- Bật đèn đủ sáng để nhìn được màu môi và da mặt trẻ.
- Mở chức năng bấm giờ trên điện thoại hoặc nhìn kim giây đồng hồ ngay khi thấy bụng trẻ ngừng chuyển động.
- Nhìn môi, quanh miệng và mặt trẻ trong lúc đếm giây.
- Nếu trẻ tự thở lại trước khoảng 15 giây, da vẫn hồng: ghi lại giờ và độ dài quãng ngừng, tiếp tục quan sát thêm vài chu kỳ.
- Nếu quãng ngừng kéo dài tới khoảng 20 giây, hoặc trẻ tái tím, mềm: chạm vào lòng bàn chân, xoa lưng để kích thích trẻ thở, đồng thời gọi người nhà gọi 115.
- Khi trẻ đã thở đều trở lại, đếm nhịp thở trọn một phút và ghi lại.
- Nếu chưa phải cấp cứu, quay một đoạn video vài phút lúc trẻ ngủ có cả những quãng ngừng để mang theo khi khám.
Đếm nhịp thở ở trẻ nhỏ cần nhìn bụng và đếm đủ một phút; cách làm chi tiết có trong bài đếm nhịp thở cho trẻ nhỏ.
Những tiếng và cử động khi ngủ thường làm cha mẹ lo nhầm
Khụt khịt, sột soạt ở mũi. Trẻ sơ sinh thở chủ yếu bằng mũi, lỗ mũi nhỏ nên một chút dịch hay sữa trào lên cũng gây tiếng. Nếu trẻ vẫn bú được, không co kéo, không thở nhanh, tiếng này thường vô hại.
Thở nhanh từng đợt ngắn. Một phần của chu kỳ thở tuần hoàn. Đếm nhịp thở lúc trẻ ngủ yên ở giai đoạn thở đều mới phản ánh đúng.
Giật mình, vung tay. Phản xạ bình thường ở trẻ nhỏ. Khác với co giật, giật mình xảy ra một lần rồi thôi, chạm vào trẻ thì dừng.
Thở dài một hơi rồi im. Trẻ thỉnh thoảng thở một hơi sâu như thở dài, sau đó có quãng ngừng ngắn. Thường nằm trong chu kỳ bình thường.
Ợ, nấc khi ngủ. Hay gặp sau bú. Không ảnh hưởng đến thở nếu trẻ vẫn hồng hào.
Khi quãng ngừng mới xuất hiện cùng dấu hiệu khác
Thở tuần hoàn thường có từ những ngày đầu và mờ dần theo thời gian. Điều cần cảnh giác là khi một trẻ trước đó thở đều bỗng có những quãng ngừng mới, dài hơn, hoặc dày hơn. Ở trẻ sơ sinh, cơ thể ít khi biểu hiện bệnh bằng sốt cao rõ rệt như trẻ lớn; nhiễm trùng, mất nước hay hạ thân nhiệt có khi chỉ lộ ra bằng việc trẻ ngừng thở nhiều hơn, bú kém, ngủ li bì, người lạnh hoặc tái.
Vì vậy, khi thấy quãng ngừng thay đổi, hãy kiểm tra thêm ba thứ trong vài phút: đo nhiệt độ của trẻ, nhớ lại cữ bú gần nhất trẻ bú được bao nhiêu so với thường lệ, và đếm số tã ướt trong ngày. Quãng ngừng mới xuất hiện kèm sốt, kèm thân nhiệt thấp bất thường, kèm bú giảm rõ hay ít tã ướt là lý do đưa trẻ đi khám ngay, không đợi sáng.
Phòng quá nóng, trẻ bị quấn quá nhiều lớp cũng làm trẻ ngủ sâu và khó chịu hơn. Sờ gáy hoặc lưng trẻ: ấm, khô là vừa; nóng, ướt mồ hôi là đang mặc quá dày.
Chỗ ngủ an toàn: phần cha mẹ làm được
Thở tuần hoàn không phải điều cần chữa, nhưng chỗ ngủ thì cần đúng. Đặt trẻ ngủ ngửa, trên mặt nệm phẳng và chắc, trong nôi hoặc cũi riêng đặt trong phòng cha mẹ. Không gối, không chăn bông dày, không thú bông hay đệm quây mềm quanh đầu trẻ. Mặc cho trẻ vừa đủ ấm thay vì đắp chăn kín.
Không để trẻ ngủ lâu trên ghế sô pha, ghế dựa, xe đẩy hoặc nằm chung giường với người lớn đang rất mệt, đã uống rượu bia hay dùng thuốc gây buồn ngủ. Không để ai hút thuốc trong nhà.
Các thiết bị bán sẵn kẹp vào chân hay đặt dưới nệm để báo động khi trẻ ngừng thở không thay được sự quan sát và chỗ ngủ an toàn; chúng hay báo động giả làm cha mẹ mất ngủ, và chưa được chứng minh là ngăn được biến cố ở trẻ khoẻ. Trẻ nào cần theo dõi bằng máy tại nhà thì bác sĩ sẽ chỉ định cụ thể.
Khi nào đưa trẻ đi khám, khi nào gọi 115
Nên cho trẻ đi khám sớm, trong ngày, khi:
- Quãng ngừng thường xuyên dài trên khoảng 10 đến 15 giây dù trẻ vẫn hồng.
- Thở tuần hoàn vẫn rõ khi trẻ đã vài tháng tuổi, hoặc tăng lên thay vì giảm.
- Trẻ bú kém, ngủ li bì hơn, thở nhanh cả khi đang ở giai đoạn thở đều.
- Trẻ sinh non mới xuất viện mà cha mẹ thấy kiểu thở khác với lúc ở bệnh viện.
Gọi 115 hoặc đưa ngay đến cơ sở cấp cứu khi trẻ ngừng thở từ khoảng 20 giây trở lên; ngừng thở kèm tím tái, tái xám, mềm nhũn; phải lay mới thở lại; hoặc sau cơn, trẻ lả, khó đánh thức. Kể cả khi trẻ đã hồng hào trở lại lúc xe đến, vẫn cần được khám, vì bác sĩ cần đánh giá nguyên nhân của cơn đó.
Cha mẹ nên học sơ cứu hồi sinh tim phổi cho trẻ nhỏ ở các lớp do cơ sở y tế tổ chức. Biết làm gì trong một phút đầu sẽ giúp bình tĩnh hơn rất nhiều trong những đêm canh con.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sơ sinh ngừng thở bao nhiêu giây là nguy hiểm?
Mốc hay dùng là từ khoảng 20 giây trở lên, hoặc ngắn hơn nhưng kèm tím tái, tái xám, mềm nhũn. Quãng ngừng 5 đến 10 giây mà trẻ vẫn hồng, tự thở lại thường là thở tuần hoàn.
Thở tuần hoàn ở trẻ sơ sinh kéo dài đến khi nào?
Thở tuần hoàn thường giảm dần theo tháng tuổi và không còn rõ khi trẻ được vài tháng. Trẻ sinh non có thể kéo dài hơn. Nếu tăng lên thay vì giảm, nên hỏi bác sĩ.
Trẻ sơ sinh ngủ thở khò khè khụt khịt có sao không?
Trẻ sơ sinh thở bằng mũi, lỗ mũi nhỏ nên hay có tiếng. Nếu trẻ bú tốt, không thở nhanh, không co kéo, da hồng thì thường không đáng lo.
Làm gì khi thấy con ngừng thở lâu và tím?
Chạm vào lòng bàn chân, xoa lưng để kích thích trẻ thở, đồng thời nhờ người khác gọi 115. Nếu trẻ không thở lại, bắt đầu hồi sinh tim phổi nếu đã được học.
Có nên mua máy báo ngừng thở cho trẻ sơ sinh không?
Với trẻ khoẻ, các máy bán sẵn hay báo động giả và chưa được chứng minh ngăn được biến cố. Chỗ ngủ an toàn và quan sát đúng quan trọng hơn. Trẻ cần theo dõi bằng máy sẽ được bác sĩ chỉ định.
Trẻ sinh non thở không đều có khác trẻ đủ tháng không?
Trẻ sinh non gặp thở tuần hoàn và cơn ngừng thở nhiều hơn. Sau xuất viện, cha mẹ nên hỏi rõ bác sĩ những mốc cần theo dõi riêng cho con.