Với trẻ nhỏ, hãy đếm nhịp thở khi trẻ đang ngủ yên hoặc nằm im, không khóc, không bú, và đếm trọn 60 giây bằng cách nhìn bụng phồng lên. Mỗi lần bụng phồng là một nhịp. Đếm 15 giây rồi nhân bốn rất dễ sai vì trẻ thở không đều.
Nhịp thở là dấu hiệu sinh tồn bị bỏ sót nhiều nhất ở nhà. Ai cũng biết cặp nhiệt độ cho con, nhưng khi bác sĩ hỏi “cháu thở bao nhiêu lần một phút”, hầu hết cha mẹ không trả lời được. Trong khi đó, với trẻ ho sốt, thở nhanh lên thường là thay đổi sớm và dễ thấy nhất khi bệnh đi xuống phổi. Phần dưới đây là cách đếm để con số có ý nghĩa, và cách đọc nó cho đúng mức.
Vì sao phải đếm lúc trẻ ngủ hoặc nằm yên
Nhịp thở của trẻ thay đổi rất nhanh theo hoạt động. Một đứa trẻ vừa khóc xong, vừa chạy quanh nhà hoặc đang mút bú có thể thở gấp đôi lúc nằm yên. Con số đếm lúc đó không nói lên gì về phổi, chỉ nói rằng trẻ đang khóc. Nhiều lần người nhà hoảng vì đếm được 70 lần một phút, rồi đếm lại khi trẻ ngủ chỉ còn 34.
Thời điểm tốt nhất là khi trẻ đã ngủ say được vài phút, thở đều, mặt giãn. Nếu trẻ đang thức, chọn lúc trẻ ngồi yên trong lòng mẹ xem một món đồ chơi hoặc nghe hát. Sau khi bú hoặc ăn, đợi chừng 10 phút. Sau khi khóc dữ dội, đợi đến khi trẻ dịu hẳn.
Sốt cũng làm trẻ thở nhanh hơn. Nếu trẻ đang sốt cao, ghi lại nhiệt độ cùng lúc với nhịp thở; khi hạ sốt, đếm lại. Nhịp thở vẫn nhanh dù đã hết sốt là điều đáng chú ý hơn nhiều so với nhịp thở nhanh lúc đang sốt cao.
Nhìn vào bụng, không nhìn ngực
Trẻ nhỏ, nhất là dưới khoảng sáu, bảy tuổi, thở chủ yếu bằng cơ hoành. Mỗi lần hít vào, cơ hoành hạ xuống đẩy bụng phồng lên; ngực di chuyển rất ít. Người lớn quen nhìn ngực nên hay đếm hụt hoặc không thấy gì để đếm.
Vén nhẹ áo để lộ vùng bụng trên rốn. Nếu phòng lạnh hoặc sợ trẻ thức, có thể nhìn qua lớp áo mỏng bó sát người; áo dày, chăn đắp ngang bụng sẽ che mất chuyển động. Đặt lòng bàn tay hờ lên bụng cũng cảm nhận được nhịp, nhưng tay lạnh dễ làm trẻ giật mình.
Một nhịp thở gồm một lần hít vào và một lần thở ra. Chỉ đếm khi bụng phồng lên, không đếm cả lúc xẹp xuống, nếu không con số sẽ gấp đôi thực tế. Lỗi này nghe đơn giản nhưng gặp rất thường, nhất là khi người đếm đang lo.
Các bước đếm trọn một phút
Làm theo thứ tự này, cả lần đầu lẫn những lần đếm lại sau:
- Chuẩn bị đồng hồ có kim giây hoặc bật chức năng bấm giờ trên điện thoại, đặt ở chỗ liếc mắt là thấy, không phải cầm lên tay.
- Bật đủ đèn hoặc mở rèm để nhìn rõ vùng bụng. Ánh sáng quá tối khiến người đếm phải cúi sát, dễ đánh thức trẻ.
- Nhìn vài nhịp trước khi bấm giờ để bắt được nhịp điệu: chỗ nào phồng, phồng rõ đến đâu.
- Bấm giờ đúng lúc bụng bắt đầu phồng, đếm “một” ở nhịp đó, rồi đếm tiếp mỗi lần bụng phồng.
- Đếm đủ 60 giây, không dừng ở 30 giây. Trẻ nhỏ có những quãng thở chậm lại vài giây rồi nhanh lên, đếm ngắn sẽ trúng hoặc trượt quãng đó.
- Ghi ngay ra giấy hoặc ghi chú điện thoại: giờ đếm, con số, trẻ đang ngủ hay thức, nhiệt độ lúc đó nếu có.
- Nếu con số cao hơn khoảng tham khảo, đợi 10 đến 15 phút rồi đếm lần hai cũng trong tư thế nằm yên. Hai lần cùng cao mới đáng tin.
Đếm vài lần trong ngày lúc trẻ khoẻ cũng có ích: bạn sẽ biết con mình bình thường thở chừng bao nhiêu, để khi ốm có cái mà so.
Khoảng nhịp thở tham khảo và ngưỡng thở nhanh theo tuổi
Các con số dưới đây là khoảng thường gặp trong sách giáo khoa nhi, chỉ để tham khảo. Mỗi tài liệu có thể lệch nhau vài nhịp, và từng trẻ có thể khác theo chỉ dẫn của bác sĩ.
| Tuổi | Khoảng thường gặp lúc nằm yên (tham khảo) | Ngưỡng thở nhanh hay dùng để sàng lọc |
|---|---|---|
| Dưới 2 tháng | khoảng 30–60 lần/phút | từ 60 lần/phút trở lên |
| 2 đến 12 tháng | khoảng 25–50 lần/phút | từ 50 lần/phút trở lên |
| 1 đến 5 tuổi | khoảng 20–40 lần/phút | từ 40 lần/phút trở lên |
| 6 đến 12 tuổi | khoảng 18–30 lần/phút | cao rõ so với khoảng thường gặp, kèm mệt |
Ba ngưỡng đầu là mốc mà Tổ chức Y tế Thế giới dùng trong hướng dẫn xử trí trẻ bệnh để sàng lọc viêm phổi ở trẻ ho hoặc khó thở. Đó là mốc để quyết định cho trẻ đi khám, không phải để kết luận trẻ bị viêm phổi. Một trẻ 3 tuổi đếm được 42 lần một phút lúc đang sốt 39 độ chưa có nghĩa là phổi có vấn đề; một trẻ đếm được 46 lần khi đã hết sốt và đang ngủ say thì nên được khám.
Những cái sai hay gặp khi đếm
Đếm lúc trẻ khóc hoặc đang bú. Con số khi đó cao vọt và làm cả nhà lo không cần thiết, hoặc ngược lại, khiến người nhà nghĩ “lúc nào nó cũng thở nhanh vậy” rồi bỏ qua khi nhịp thở thật sự tăng.
Đếm 15 giây rồi nhân bốn. Chỉ cần lệch một nhịp trong 15 giây, kết quả đã lệch bốn nhịp. Với trẻ nhỏ thở không đều, sai số có thể tới gần chục nhịp, đủ để vượt hoặc tụt dưới ngưỡng.
Đếm cả hít vào và thở ra. Con số gấp đôi. Nếu bạn đếm được hơn 100 lần một phút ở một trẻ đang ngủ ngon, khả năng cao là đang đếm hai lần cho mỗi nhịp.
Nhìn ngực hoặc nghe tiếng thở. Ngực trẻ nhỏ chuyển động ít; tiếng thở khò khè do mũi tắc có thể không trùng với từng nhịp. Nhìn bụng là chắc nhất.
Chỉ đếm một lần, đúng lúc lo nhất. Một lần đếm khi trẻ vừa ho một tràng dài không đại diện. Hai lần cách nhau ít phút, cùng điều kiện, mới cho thấy xu hướng.
Không ghi lại. Sau một đêm thức trắng, không ai nhớ nổi con số lúc 2 giờ sáng là bao nhiêu. Ghi giờ và số là thứ bác sĩ cần nhất.
Đếm xong rồi, nhìn thêm những gì
Con số nhịp thở không đứng một mình. Trong lúc đếm, bạn đã nhìn bụng và ngực trẻ cả phút; tranh thủ để ý thêm vài điều. Phần da dưới bờ sườn, khe giữa các xương sườn hoặc hõm trên xương ức có lõm vào mỗi lần hít không. Hiện tượng này gọi là co kéo, cách nhìn được viết riêng trong bài co kéo lồng ngực ở trẻ.
Cánh mũi có phập phồng theo nhịp thở không. Cuối mỗi lần thở ra có tiếng rên nhỏ, như trẻ đang cố nín không. Môi và quanh miệng có tái hay tím không, nhìn dưới ánh sáng ban ngày chứ không dưới đèn vàng.
Cuối cùng là cái nhìn tổng thể. Cùng 45 lần một phút, một trẻ vẫn chơi, vẫn bú được, tỉnh táo khi thức khác hẳn một trẻ li bì, bỏ bú, gọi mãi mới mở mắt. Bác sĩ luôn đọc nhịp thở cùng với vẻ ngoài của trẻ, và người nhà cũng nên tập đọc như vậy.
Khi nào đưa trẻ đi khám, khi nào gọi cấp cứu 115
Nên đưa trẻ đi khám trong ngày nếu:
- Hai lần đếm khi trẻ nằm yên đều ở mức hoặc trên ngưỡng thở nhanh theo tuổi, kèm ho hoặc sốt.
- Nhịp thở vẫn nhanh sau khi đã hạ sốt.
- Trẻ bú hoặc ăn kém hẳn so với thường ngày, ít đi tiểu.
- Bạn thấy có co kéo nhẹ dưới sườn dù trẻ vẫn chơi.
Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa ngay đến cơ sở cấp cứu gần nhất nếu trẻ tím môi hoặc tím quanh miệng, ngừng thở từ khoảng 20 giây trở lên hoặc ngừng thở ngắn hơn mà kèm tím tái, mềm nhũn; trẻ co kéo mạnh, rên mỗi lần thở, không bú hoặc không uống được, li bì khó đánh thức hoặc co giật. Những tình huống này không cần đếm thêm nữa.
Trẻ dưới 2 tháng tuổi thở nhanh, dù không sốt, cũng nên được khám sớm vì trẻ nhỏ cỡ đó trở nặng nhanh và ít biểu hiện.
Câu nói mẫu khi gọi bác sĩ hoặc vào phòng khám
Bác sĩ cần con số, thời điểm và hoàn cảnh. Một câu mô tả gọn kiểu này giúp họ đánh giá nhanh hơn nhiều so với “cháu thở mệt lắm”: “Cháu 14 tháng, sốt từ chiều qua. Lúc 21 giờ cháu đang ngủ, em đếm đủ một phút được 52 lần, mười lăm phút sau đếm lại được 50 lần. Lúc đó cháu sốt 38,6 độ. Em thấy chỗ dưới sườn hơi lõm mỗi lần cháu hít vào. Cháu bú được khoảng nửa cữ.”
Nếu đã quay được đoạn video ngắn chừng 30 giây vùng bụng và ngực lúc trẻ ngủ, mang theo. Video cho bác sĩ thấy kiểu thở mà lúc khám, khi trẻ đang khóc vì sợ, họ không thấy được.
Với trẻ khoẻ, nhịp thở ổn định hơn người lớn tưởng. Vì vậy, khi con số thay đổi rõ so với ngày thường của chính trẻ, đó là thông tin đáng mang theo, kể cả khi nó chưa vượt ngưỡng trong bảng. Cách đếm cho người lớn hơi khác, xem thêm nhịp thở người lớn lúc nghỉ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ngủ mà thở nhanh có sao không?
Trẻ ngủ say thường thở chậm và đều hơn lúc thức. Nếu đếm đủ một phút lúc trẻ ngủ yên mà vẫn ở mức ngưỡng thở nhanh theo tuổi, nhất là khi trẻ đang ho hoặc sốt, nên cho trẻ đi khám trong ngày.
Đếm nhịp thở cho trẻ bao lâu thì đúng?
Đếm trọn 60 giây. Trẻ nhỏ thở không đều, có quãng chậm quãng nhanh, nên đếm 15 hay 30 giây rồi nhân lên dễ lệch vài nhịp, đủ làm sai kết luận.
Trẻ 1 tuổi thở bao nhiêu lần một phút là nhanh?
Mốc sàng lọc hay dùng cho trẻ từ 2 đến 12 tháng là từ 50 lần một phút trở lên, cho trẻ 1 đến 5 tuổi là từ 40 lần trở lên, khi đếm lúc trẻ nằm yên. Đây là mốc tham khảo để đi khám, không phải chẩn đoán.
Có nên đếm nhịp thở khi trẻ đang sốt cao không?
Có, nhưng ghi kèm nhiệt độ vì sốt làm trẻ thở nhanh hơn. Sau khi hạ sốt nên đếm lại; nhịp thở vẫn nhanh khi đã hết sốt đáng lưu ý hơn.
Đếm nhịp thở trẻ nhìn ngực hay nhìn bụng?
Nhìn bụng. Trẻ nhỏ thở chủ yếu bằng cơ hoành nên bụng phồng xẹp rõ hơn ngực. Mỗi lần bụng phồng lên tính là một nhịp, không đếm cả lúc xẹp xuống.
Khi nào trẻ thở nhanh phải gọi cấp cứu?
Gọi 115 khi trẻ tím môi, ngừng thở lâu hoặc ngừng thở kèm tím tái, rên mỗi lần thở, co kéo mạnh, không bú được, li bì khó đánh thức hoặc co giật.