Người nhà đánh giá tỉnh táo nhanh bằng hai bước: xem người bệnh ở mức nào trong bốn mức (tự tỉnh, chỉ đáp khi được gọi, chỉ phản ứng khi bị kích thích đau, không phản ứng), rồi hỏi ba câu định hướng về tên, nơi đang ở và thời gian. Mọi mức dưới “tự tỉnh” mà mới xuất hiện đều cần được bác sĩ xem.
Tri giác là dấu hiệu khó đo nhất trong nhóm sinh hiệu vì không có máy nào cho ra con số. Bù lại, người sống cùng mới là người nhận ra thay đổi sớm nhất: bố hôm nay trả lời chậm hơn, mẹ gọi hai lần mới mở mắt. Bài này hướng dẫn cách quan sát có thứ tự để những cảm nhận ấy thành thông tin mà nhân viên y tế dùng được.
Tỉnh táo trong y khoa nghĩa là gì
Khi điều dưỡng ghi “tỉnh, tiếp xúc tốt”, họ đang nói hai việc cùng lúc. Thứ nhất là mức thức: người đó có mở mắt, có theo dõi được xung quanh mà không cần ai đánh thức hay không. Thứ hai là nội dung ý thức: người đó có biết mình là ai, đang ở đâu, hôm nay là ngày nào, có hiểu và làm theo lời nói hay không.
Hai việc này có thể lệch nhau. Một người mở mắt suốt nhưng nói lẫn, gọi con là anh, tưởng mình đang ở quê, là người thức nhưng lú lẫn. Ngược lại, người ngủ li bì nhưng khi được gọi dậy thì trả lời đúng hết là người buồn ngủ nhiều, chưa hẳn là lú. Tách hai mặt này ra giúp người nhà mô tả chính xác, thay vì chỉ nói “ông có vẻ không ổn”.
Tri giác còn thay đổi theo giờ. Người cao tuổi hay lẫn hơn vào chiều tối; người sốt cao có thể lơ mơ lúc nhiệt độ lên đỉnh rồi tỉnh lại khi hạ sốt. Vì thế một lần đánh giá chỉ là một lát cắt, giá trị nằm ở việc so với lúc bình thường của chính người đó và so giữa các lần đánh giá.
Bốn mức phản ứng người nhà nhận ra được
Nhân viên y tế thường dùng một thang bốn mức gọi tắt là AVPU (chữ đầu của bốn từ tiếng Anh: tỉnh, lời nói, đau, không đáp). Người nhà không cần nhớ tên thang, chỉ cần biết người bệnh đang ở hàng nào:
| Mức | Nhìn thấy gì | Ý nghĩa với người nhà |
|---|---|---|
| Tự tỉnh | Mắt mở, nhìn theo người đi lại, tự nói chuyện hoặc trả lời khi được hỏi | Mức bình thường; vẫn cần hỏi định hướng để biết có lú lẫn không |
| Đáp khi gọi | Nằm nhắm mắt, gọi tên to thì mở mắt, ú ớ hoặc trả lời | Nếu đây là thay đổi mới so với thường ngày: báo bác sĩ trong ngày, theo dõi sát |
| Chỉ đáp khi bị kích thích đau | Gọi không dậy, phải bóp mạnh cơ vai mới nhăn mặt, gạt tay hoặc rên | Tri giác giảm nặng: gọi cấp cứu 115 |
| Không đáp | Không mở mắt, không cử động, không rên khi gọi và khi bóp vai | Gọi 115 ngay, kiểm tra thở, đặt nằm nghiêng an toàn nếu còn thở |
Hàng thứ hai là chỗ dễ bỏ sót nhất. Người nhà thấy ông vẫn “dậy được khi gọi” nên yên tâm, trong khi với một người bình thường vẫn tự ngồi xem ti vi, việc phải gọi mới mở mắt đã là một bước tụt.
Làm thế nào trong một phút
Thứ tự dưới đây giúp không bỏ sót bước nào và không làm người bệnh hoảng:
- Đứng ở chỗ người bệnh nhìn thấy, quan sát mười giây trước khi chạm: mắt mở hay nhắm, có nhìn theo không, thở đều hay không.
- Gọi tên bằng giọng bình thường, rồi to hơn nếu không đáp. Dùng tên người đó quen nghe nhất, ví dụ “Bố ơi” hoặc “Bà Tư ơi”.
- Nếu vẫn không mở mắt, lay nhẹ vai. Không tát, không vẩy nước, không lắc mạnh đầu cổ.
- Nếu lay vẫn không đáp, bóp chặt phần cơ nối giữa cổ và vai trong vài giây, quan sát nét mặt và tay.
- Khi người bệnh đã mở mắt, hỏi ba câu định hướng (mục sau) và yêu cầu làm một động tác đơn giản: “Bố nắm tay con đi”, “Mẹ giơ tay trái lên”.
- Ghi lại ngay: giờ, mức phản ứng, câu trả lời nguyên văn, động tác có làm được không, hai bên tay chân có đều nhau không.
Cả quá trình chưa đến một phút. Nếu ở bước 3 hoặc 4 mà người bệnh chưa mở mắt, dừng đánh giá, gọi 115 trước rồi mới làm tiếp các bước khác.
Ba câu hỏi định hướng và cách nghe câu trả lời
Câu hỏi phải là câu mở, không gợi ý. Hỏi “Hôm nay thứ Hai phải không bố?” thì người bệnh chỉ cần gật đầu. Quan trọng hơn câu trả lời đúng hay sai là cách trả lời: chậm hơn thường ngày, phải hỏi lại nhiều lần, nói giữa chừng thì quên mình đang nói gì, hoặc trả lời lạc đề.
Một mẹo người trong nghề hay dùng để thử khả năng tập trung: nhờ người bệnh đọc ngược các ngày trong tuần, từ Chủ nhật về thứ Hai. Người tỉnh táo làm được dù hơi chậm; người đang lú lẫn cấp thường bỏ cuộc giữa chừng hoặc quay lại đọc xuôi.
Hỏi về bản thân
“Bố tên gì?”, “Năm nay bố bao nhiêu tuổi?”. Đây là thông tin mất sau cùng; người không trả lời được tên mình thường đã lú lẫn nặng.
Hỏi về nơi chốn
“Bố đang ở đâu đây?”. Câu trả lời “ở nhà”, “ở nhà con gái” là đạt. Người đang nằm ở nhà con mà nói đang ở quê cũ, hoặc nằm viện mà nói ở nhà, là mất định hướng nơi chốn.
Hỏi về thời gian
“Bây giờ là sáng hay chiều?”, “Hôm nay là thứ mấy?”, “Tháng này là tháng mấy?”. Người cao tuổi đã nghỉ hưu lâu có thể không nhớ thứ, chuyện đó chưa đáng lo; nhưng nhầm sáng với tối, nhầm mùa, hay nói một năm cách đây mấy chục năm là dấu hiệu rõ.
Những thay đổi nhỏ đáng ghi lại
Không phải lúc nào tri giác giảm cũng thể hiện bằng gọi không dậy. Ở người lớn tuổi, nó thường đến kín đáo hơn:
Ngủ nhiều bất thường. Ngủ ngày nhiều hơn hẳn, ăn giữa chừng thì gà gật, đang nói chuyện thì thiếp đi.
Thay đổi tính nết đột ngột. Người hiền bỗng cáu gắt, đòi về nhà dù đang ở nhà, nhặt nhạnh vô cớ, hoặc ngược lại trở nên lặng lẽ, ít nói hẳn.
Nói khó hoặc nói lạ. Nói lắp, nói ngọng mới xuất hiện, dùng sai từ, hoặc không hiểu lời người khác.
Lệch hai bên. Một tay nắm yếu hơn tay kia, miệng méo, một bên mặt xệ. Đây là dấu hiệu đột quỵ, không chờ theo dõi.
Không nhận ra người thân quen. Gọi nhầm tên con cháu khi trước đây chưa từng nhầm.
Đánh giá tỉnh táo cần đi cùng những số đo nào
Tri giác là một mảnh trong bức tranh sinh hiệu. Khi thấy người thân lơ mơ, đo thêm những gì có trong nhà sẽ giúp bác sĩ hiểu nhanh: nhiệt độ, mạch, huyết áp, nhịp thở, độ bão hoà oxy nếu có máy kẹp ngón tay, và đường máu nếu người đó có bệnh tiểu đường. Cách đo đường máu trong tình huống này được hướng dẫn riêng ở bài đo đường máu khi người thân lơ mơ.
Thứ tự ưu tiên là an toàn trước, số đo sau. Người không đáp lời gọi thì việc đầu tiên là gọi cấp cứu và giữ đường thở, không mất thời gian đi tìm máy đo huyết áp.
Nếu người bệnh được chuyển viện, nhân viên y tế sẽ dùng thang điểm hôn mê Glasgow chi tiết hơn. Bài thang điểm Glasgow cho người nhà giải thích các con số họ ghi để người nhà theo dõi diễn biến.
Khi nào đi khám, khi nào gọi cấp cứu 115
Gọi 115 ngay khi có một trong các dấu hiệu sau:
- Phải kích thích đau mới phản ứng, hoặc không phản ứng gì.
- Lơ mơ kèm méo miệng, yếu hoặc tê nửa người, nói khó xuất hiện đột ngột.
- Lơ mơ kèm thở rất nhanh, thở rít, môi tím, hoặc ngừng thở từng lúc.
- Lơ mơ sau va đập đầu, kèm nôn nhiều hoặc đau đầu tăng dần.
- Co giật, hoặc sau cơn co giật không tỉnh lại.
- Người có bệnh tiểu đường lơ mơ, vã mồ hôi mà không đo được hoặc đo thấy đường máu thấp không cải thiện sau khi xử trí theo hướng dẫn đã được dặn.
Nên đưa đi khám trong ngày khi tri giác thay đổi mới so với thường ngày nhưng người bệnh vẫn tự đáp lời gọi: lú lẫn xuất hiện trong vài giờ đến vài ngày, ngủ nhiều bất thường, kèm sốt hoặc tiểu buốt, hoặc vừa đổi thuốc. Nếu ở mức lú lẫn mà chưa rõ lý do, bài người già bỗng lú lẫn nói kỹ hơn việc cần chuẩn bị.
Những việc không nên làm
Không cho ăn uống khi người bệnh lơ mơ. Phản xạ nuốt kém, thức ăn và nước dễ lọt vào đường thở. Kể cả nước đường, chỉ cho uống khi người bệnh tỉnh đủ để tự ngồi và tự nuốt.
Không tự cho thêm thuốc ngủ, thuốc an thần. Người đang lú lẫn kích động mà dùng thêm thuốc gây ngủ có thể chìm sâu, che mất diễn biến thật.
Không để một mình. Người lơ mơ dễ ngã khi tự đứng dậy đi vệ sinh. Hạ giường thấp, có người ngồi cạnh.
Không đánh giá xong rồi quên giờ. Ghi giờ là thứ bác sĩ hỏi đầu tiên: bắt đầu từ lúc nào, diễn biến nhanh hay chậm.
Câu hỏi thường gặp
Gọi mãi bố mới mở mắt nhưng trả lời đúng hết thì có sao không?
Nếu bình thường bố tự thức và tỉnh táo, việc phải gọi mới mở mắt là một bước giảm tri giác. Nên đo thêm nhiệt độ, mạch, huyết áp và báo bác sĩ trong ngày, không chờ đến khi trả lời sai.
Người già hay quên thì đánh giá tỉnh táo kiểu gì cho đúng?
So với chính người đó lúc bình thường, không so với chuẩn chung. Người vốn hay quên thứ ngày thì sai thứ chưa đáng ngại, nhưng không nhận ra con cháu, nói lạc đề hay ngủ li bì mới xuất hiện là thay đổi cần báo bác sĩ.
Bóp vai người bệnh để thử phản ứng có làm đau họ không?
Có gây đau trong vài giây và đó là mục đích: xem người không đáp lời gọi có còn phản ứng với kích thích mạnh không. Chỉ làm khi gọi và lay nhẹ không hiệu quả, bóp vào phần cơ, không véo da, không ấn vào mắt hay ngực.
Người đang lơ mơ có nên cho uống nước đường không?
Chỉ khi người đó đủ tỉnh để tự ngồi và nuốt, và nhất là khi đã được bác sĩ dặn cách xử trí hạ đường máu. Người lơ mơ nặng mà đổ nước vào miệng dễ bị sặc vào phổi.
Lú lẫn chỉ vào buổi chiều tối có cần đi khám không?
Cần, nếu đây là thay đổi mới. Lú lẫn dao động theo giờ là đặc điểm hay gặp của lú lẫn cấp do bệnh lý như nhiễm trùng, mất nước hay tác dụng thuốc, không phải đơn giản là tuổi già.
Ghi lại những gì khi thấy người thân lơ mơ để báo bác sĩ?
Giờ bắt đầu, mức phản ứng khi gọi, câu trả lời nguyên văn cho ba câu định hướng, tay chân hai bên có đều không, các số đo kèm theo và thuốc vừa dùng trong hai ngày gần đây.