Khi người bệnh đang thở oxy tại nhà, con số SpO2 chỉ có ý nghĩa khi ghi kèm lưu lượng oxy đang dùng và so với khoảng mục tiêu bác sĩ đã đặt. Số tụt thì kiểm tra người bệnh, rồi dây, ống mũi, máy oxy trước khi nghĩ đến phổi; không tự vặn lưu lượng ngoài hướng dẫn đã được dặn.
Bài dành cho người chăm bệnh ở nhà và người bệnh tự theo dõi. Nó nói về cách đọc và ghi con số, không thay hướng dẫn dùng oxy riêng mà bác sĩ đã đưa cho từng người.
Vì sao con số không có lưu lượng đi kèm là con số thiếu
SpO2 92% ở một người thở khí trời và SpO2 92% ở một người đang thở oxy qua máy là hai tình trạng rất khác nhau. Người thứ hai đã được hỗ trợ mà vẫn chỉ đạt 92%. Nếu tuần trước người đó đạt 92% ở mức oxy cũ, tuần này phải tăng mức oxy mới đạt được như vậy, thì bệnh đang nặng lên dù con số SpO2 không đổi.
Vì vậy với người thở oxy, mỗi lần ghi SpO2 phải luôn có ít nhất hai thông tin đi kèm: lưu lượng oxy đang chạy (số lít mỗi phút trên máy hoặc đồng hồ bình) và người bệnh đang nghỉ hay vừa gắng sức. Bác sĩ đọc sổ theo dõi sẽ nhìn vào cặp số này trước tiên.
Khoảng mục tiêu do bác sĩ đặt cho từng người
Không phải lúc nào cũng nhắm tới gần 100%
Người thở oxy tại nhà thường được bác sĩ ghi một khoảng SpO2 mục tiêu. Với nhiều người bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, khoảng này có thể chỉ khoảng 88–92% (tham khảo), vì cho quá nhiều oxy ở một số người làm khí CO2 tích tụ. Với người khác, mục tiêu có thể cao hơn. Cơ sở của khoảng mục tiêu được nói ở bài đọc SpO2 ở người bệnh phổi mạn tính.
Ghi khoảng mục tiêu ở chỗ ai cũng thấy
Dán một tờ giấy cạnh máy oxy ghi ba điều: khoảng SpO2 mục tiêu, lưu lượng oxy bác sĩ kê cho lúc nghỉ, lúc ngủ, lúc đi lại (nếu khác nhau), và hai ngưỡng gọi bác sĩ, gọi cấp cứu. Người nhà nào trực cũng làm đúng theo một tờ, không phải nhớ.
Số cao hơn mục tiêu không tự động là tin vui
Ở người có mục tiêu thấp, thấy SpO2 97–98% khi đang thở oxy thì không tự ý giữ nguyên hay tăng thêm. Báo bác sĩ để được hướng dẫn có cần giảm lưu lượng không. Đặc biệt để ý nếu người bệnh buồn ngủ hơn, đau đầu buổi sáng, khó đánh thức.
Quy trình đo một lần cho người đang thở oxy
Phần kẹp máy giống người bình thường; khác biệt nằm ở những thứ cần kiểm tra và ghi thêm:
- Người bệnh ngồi nghỉ năm phút với oxy đang chạy đúng lưu lượng thường dùng.
- Nhìn ống mũi: hai nhánh nằm trong lỗ mũi, không tuột ra má, không quay ngược lên.
- Hỏi hoặc quan sát xem người bệnh đang thở bằng mũi hay há miệng thở. Ống mũi chỉ hiệu quả khi có thở qua mũi.
- Kẹp máy đo ở ngón ấm, chờ sóng đều, đọc số ổn định.
- Ghi: giờ, SpO2, nhịp mạch, lưu lượng oxy, tư thế, nghỉ hay vừa gắng sức, ghi chú (đờm, khó thở, ngủ).
- Nếu bác sĩ có dặn đo thêm lúc gắng sức, đo ngay khi vừa đi lại xong và sau khi nghỉ vài phút, ghi số thấp nhất và thời gian hồi.
Không tự tháo oxy ra để “xem không có oxy thì được bao nhiêu”. Đo SpO2 khi thở khí trời chỉ làm khi bác sĩ yêu cầu, và theo đúng cách bác sĩ dặn, vì với người bệnh nặng, ngưng oxy một lúc có thể gây tụt nhanh.
Số tụt khi đang thở oxy: kiểm tra theo thứ tự
Khi SpO2 thấp hơn mức quen thuộc dù oxy đang chạy, rất nhiều lần nguyên nhân là ở đường dẫn oxy chứ không phải ở phổi. Nhưng trước hết, nếu người bệnh khó thở nặng, tím, lơ mơ thì gọi 115 ngay, vừa gọi vừa kiểm tra.
| Thứ tự | Kiểm tra gì | Hay gặp |
|---|---|---|
| 1 | Người bệnh: tỉnh không, thở thế nào, màu môi | Quyết định mức khẩn trước mọi thứ khác |
| 2 | Ống mũi có nằm đúng trong mũi không | Tuột khi ngủ, khi quay đầu, khi ăn |
| 3 | Dây có bị gập, bị đè, bị đứt, tuột khớp nối không | Dây dài bị ghế, cửa, chân giường đè |
| 4 | Máy oxy có chạy, có báo lỗi, đồng hồ lưu lượng có đúng số không | Mất điện, bình gần hết, ai đó vô tình chạm vào núm |
| 5 | Cốc làm ẩm (nếu có) có lắp kín không | Hở nắp làm oxy thoát ra ngoài |
| 6 | Phép đo SpO2: tay ấm, sóng tốt, ngón sạch | Tay lạnh vì nằm gần quạt, điều hoà |
| 7 | Đo lại sau khi đã sửa | Số thường hồi trong một hai phút nếu lỗi ở thiết bị |
Một cách thử nhanh đường dẫn: đặt đầu ống mũi vào cốc nước, thấy sủi bọt là oxy có ra; hoặc đặt sát mu bàn tay thấy hơi thổi nhẹ. Nếu đã sửa hết các mục trên mà số vẫn thấp hơn mức quen thuộc, liên hệ bác sĩ. Trình tự kiểm tra phép đo chi tiết có trong bài máy đo oxy báo số thấp bất thường.
Vì sao không tự vặn lưu lượng
Lưu lượng là chỉ định của bác sĩ. Giống như liều thuốc, lưu lượng oxy được kê dựa trên khám và xét nghiệm. Thay đổi nó là thay đổi điều trị.
Tăng không phải lúc nào cũng an toàn. Ở người bệnh giữ CO2, tăng oxy có thể làm SpO2 đẹp lên trong khi CO2 tích tụ, người bệnh lơ mơ dần. Máy kẹp ngón không cảnh báo được điều này.
Giảm cũng có rủi ro. Người nhà thấy số cao, tự vặn nhỏ hoặc tắt để “tiết kiệm”, có thể làm người bệnh tụt khi ngủ hay khi gắng sức mà không ai để ý.
Có hướng dẫn riêng thì làm đúng hướng dẫn. Một số người bệnh được bác sĩ ghi sẵn cách chỉnh trong một khoảng cho tình huống cụ thể, ví dụ khi đi lại. Chỉ làm trong phạm vi đã được ghi, ngoài phạm vi đó thì gọi hỏi.
Ba tình huống người chăm hay gặp
Ban đêm máy báo số thấp hơn ban ngày
Khi ngủ, nhịp thở chậm và nông hơn, nhiều người bệnh há miệng thở, ống mũi dễ tuột. Kiểm tra ống mũi trước. Nếu ống vẫn đúng chỗ mà SpO2 khi ngủ thường xuyên thấp hơn mục tiêu, ghi lại vài đêm để báo bác sĩ; có thể kế hoạch oxy ban đêm cần điều chỉnh.
Sau bữa ăn, sau khi tắm, số tụt
Ăn no, tắm, thay quần áo đều là gắng sức với người bệnh phổi nặng. Nhiều người tháo oxy khi ăn hay khi tắm. Ghi lại mức tụt và thời gian hồi; hỏi bác sĩ có nên giữ oxy trong những lúc này không.
Người bệnh buồn ngủ nhiều hơn, SpO2 vẫn đẹp
Đây là tình huống dễ bỏ sót nhất. Buồn ngủ bất thường, khó đánh thức, đau đầu khi thức dậy, nói lẫn ở người đang thở oxy có thể do CO2 tăng. Không tăng thêm oxy. Gọi bác sĩ ngay; nếu khó đánh thức thì gọi 115.
Sổ theo dõi cho người thở oxy: mẫu một dòng
Một dòng ghi chép hữu ích trông như sau: “Sáng thứ Ba, 7 giờ, ngồi nghỉ, oxy [mức đang dùng], SpO2 90, mạch 88, thở 22, đờm trắng ít, đêm ngủ được”. Một dòng khác trong ngày: “11 giờ, vừa đi vệ sinh về, oxy [mức đang dùng], SpO2 thấp nhất 85, nghỉ 4 phút về 89”. Hai dòng ấy cho bác sĩ biết người bệnh đang ổn hay đang trượt, và kế hoạch oxy lúc gắng sức có đủ không.
Mang sổ đến mỗi lần tái khám. Nếu gọi điện hỏi bác sĩ, đọc ba dòng gần nhất thay vì kể chung chung. Người bệnh được nhiều người thay nhau chăm thì thống nhất dùng một cuốn sổ, một cách ghi.
Câu hỏi thường gặp
Người đang thở oxy tại nhà SpO2 bao nhiêu là được?
Tuỳ khoảng mục tiêu bác sĩ đặt cho từng người. Nhiều người bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính có mục tiêu khoảng 88–92% (tham khảo), người khác có thể cao hơn. Ghi khoảng này cạnh máy oxy.
Thở oxy mà SpO2 vẫn tụt thì làm gì?
Nhìn người bệnh trước; khó thở nặng, tím, lơ mơ thì gọi 115. Nếu không, kiểm tra ống mũi, dây gập, máy và đồng hồ lưu lượng, tay ấm, rồi đo lại. Vẫn thấp thì liên hệ bác sĩ.
Có được tự tăng lưu lượng oxy khi SpO2 thấp không?
Không, trừ khi bác sĩ đã ghi rõ cách chỉnh cho tình huống đó. Ở một số người bệnh, tăng oxy làm khí CO2 tích tụ gây lơ mơ, máy đo SpO2 không phát hiện được.
Vì sao ghi SpO2 phải kèm lưu lượng oxy?
Vì cùng một con số SpO2 nhưng cần lưu lượng oxy cao hơn để đạt được nghĩa là bệnh đang nặng lên. Bác sĩ cần cả hai số để đánh giá.
Có nên tháo oxy ra để đo SpO2 khí trời không?
Chỉ làm khi bác sĩ yêu cầu và theo đúng cách được dặn. Với người bệnh nặng, ngưng oxy có thể làm SpO2 tụt nhanh.
Người thở oxy buồn ngủ nhiều mà SpO2 vẫn cao có sao không?
Có thể do khí CO2 tăng, máy đo oxy không đo được. Không tăng thêm oxy, gọi bác sĩ ngay; nếu khó đánh thức thì gọi cấp cứu 115.