Thấy mạch không đều thì đếm trọn 60 giây, đừng đếm nửa phút rồi nhân đôi, và ghi rõ kiểu không đều: thỉnh thoảng hụt một nhịp, hay lộn xộn hoàn toàn. Hụt lẻ tẻ ở người khoẻ thường lành tính; mạch lộn xộn kéo dài, hoặc không đều kèm choáng, khó thở, đau ngực thì cần đi khám.
Mạch không đều là lý do rất hay khiến người ta lo khi tự bắt mạch. Phần lớn trường hợp là những nhịp đến sớm vô hại, nhưng có một kiểu cần bác sĩ biết sớm vì liên quan tới nguy cơ cục máu đông. Bài này giúp nhận ra kiểu nào, đếm thế nào cho đúng và mang thông tin gì đi khám.
Ba kiểu không đều hay gặp khi bắt mạch
Không phải mọi “không đều” đều giống nhau. Khi bắt mạch, để ý xem cái lệch có quy luật hay không:
Nhanh lên khi hít vào, chậm lại khi thở ra
Đây là dao động theo hơi thở, gặp ở hầu hết trẻ em và người trẻ, rõ hơn khi thở sâu. Nhịp tăng giảm nhịp nhàng theo từng hơi thở, có quy luật. Thử bảo người được đo nín thở một chút: nhịp trở nên đều hơn. Kiểu này là bình thường, không cần làm gì.
Đều đặn, thỉnh thoảng có một nhịp hẫng hoặc một nhịp đến sớm
Người bắt mạch thấy một chuỗi nhịp đều, rồi có một quãng nghỉ dài hơn như bị hụt, hoặc một nhịp đến sát nhịp trước rồi nghỉ bù. Người được đo đôi khi tả là “tim hẫng một cái” hay “thót một cái”. Đây thường là nhịp đến sớm, tên chuyên môn là ngoại tâm thu. Nhịp đến sớm có thể yếu tới mức không tạo được mạch ở cổ tay, nên ta cảm thấy như hụt nhịp. Rất nhiều người khoẻ có nhịp đến sớm, nhất là khi uống cà phê, mất ngủ, căng thẳng.
Lộn xộn hoàn toàn, không theo quy luật nào
Khoảng cách giữa các nhịp không lặp lại, có nhịp mạnh nhịp yếu, đếm rất khó. Người làm nghề hay mô tả là “không đều hoàn toàn”. Đây là kiểu cần đi khám để làm điện tim, vì một trong những nguyên nhân thường gặp là rung nhĩ, một rối loạn nhịp làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông. Người bắt mạch ở nhà không chẩn đoán được rung nhĩ; việc của người nhà là nhận ra kiểu “lộn xộn” và đưa đi khám.
Đếm mạch không đều cho đúng
Với mạch không đều, cách đếm thông thường dễ cho kết quả sai. Làm như sau:
- Cho người được đo ngồi yên năm phút, như mọi lần đo lúc nghỉ.
- Bắt mạch cổ tay, đếm trọn 60 giây. Không đếm 15 hay 30 giây rồi nhân lên: với mạch không đều, nửa phút đầu và nửa phút sau có thể khác nhau nhiều.
- Trong lúc đếm, đánh dấu số lần thấy hụt nhịp hoặc nhịp đến sớm (có thể gập ngón tay của tay kia để đếm).
- Nếu có hai người: một người bắt mạch cổ tay, người kia áp tai hoặc áp lòng bàn tay vào ngực trái, dưới vú trái, đếm nhịp tim, cùng bắt đầu và kết thúc theo một đồng hồ.
- Ghi cả hai con số và số nhịp hụt đếm được.
- Lặp lại sau vài giờ hoặc ngày hôm sau, cùng điều kiện.
Cách đặt tay và tìm mạch được nói kỹ ở bài tự bắt mạch cổ tay.
Thiếu hụt mạch: khi tim đập nhiều hơn mạch
Khi đếm cùng lúc ở ngực và ở cổ tay, người bình thường cho hai số bằng nhau. Nếu số đếm ở ngực nhiều hơn rõ rệt, ví dụ ngực đếm được 96 mà cổ tay chỉ 78, phần chênh gọi là thiếu hụt mạch: một số nhịp tim co bóp quá yếu, không đẩy đủ máu tạo sóng tới cổ tay.
Sinh viên điều dưỡng được dạy đo kiểu này bằng ống nghe ở mỏm tim; ở nhà, áp tai lên ngực trái trong phòng yên tĩnh cũng nghe được ở người gầy. Thiếu hụt mạch thường gặp khi nhịp tim không đều hoàn toàn và nhanh. Con số chênh là thông tin hữu ích để mang tới bác sĩ, không dùng để tự kết luận.
Điều này cũng giải thích vì sao đồng hồ đeo tay hay máy đo huyết áp đôi khi báo nhịp khác với đếm tay khi mạch không đều: mỗi cách “nghe” một kiểu tín hiệu khác nhau.
Những thứ làm nhịp đến sớm xuất hiện nhiều hơn
Nếu đã được bác sĩ khám và nói nhịp đến sớm của bạn lành tính, để ý những yếu tố khiến chúng hay xuất hiện:
- Cà phê, trà đặc, nước tăng lực, thuốc lá.
- Rượu bia, nhất là sau những buổi uống nhiều.
- Thiếu ngủ, làm đêm, lệch giờ sinh hoạt.
- Căng thẳng kéo dài, lo âu.
- Sốt, mất nước, nôn hoặc tiêu chảy nhiều.
- Một số thuốc cảm có chất co mạch.
Giảm những thứ này thường làm cảm giác hẫng nhịp ít đi. Nhưng đừng tự xếp mạch của mình vào loại lành tính khi chưa được khám ít nhất một lần, nhất là khi trên năm mươi tuổi, có tăng huyết áp, tiểu đường hay bệnh tim.
Ghi gì để bác sĩ đọc được
Mạch không đều thường không xuất hiện đúng lúc đi khám. Một trang ghi chép theo mẫu dưới đây giúp bác sĩ hình dung được:
| Mục | Ví dụ cách ghi |
|---|---|
| Ngày, giờ | sáng thứ hai, sau khi ngủ dậy |
| Mạch cổ tay đếm 60 giây | 78, không đều |
| Nhịp nghe ở ngực (nếu có người giúp) | 92 |
| Kiểu không đều | lộn xộn hoàn toàn / đều, hụt khoảng sáu lần mỗi phút |
| Kéo dài bao lâu | từ đêm qua tới giờ / chỉ vài phút |
| Triệu chứng kèm | hồi hộp, hụt hơi khi lên lầu, không đau ngực |
| Hoàn cảnh | tối qua uống ba lon bia, ngủ ít |
Nếu cơn không đều đến rồi đi, xem thêm cách ghi lại một cơn trong bài tim đập thình thịch đột ngột. Bác sĩ có thể cho đeo máy ghi điện tim liên tục một hoặc nhiều ngày để bắt được cơn.
Nhịp đến sớm lành tính: sống chung thế nào
Khi đã được khám và bác sĩ nói nhịp đến sớm không đáng lo, nhiều người vẫn khó chịu vì cảm giác hẫng ở ngực, nhất là lúc nằm nghiêng trái hay lúc sắp ngủ, khi xung quanh yên tĩnh. Cảm giác này rõ hơn lúc nằm chỉ vì ta chú ý tới cơ thể nhiều hơn, không phải vì nhịp xấu đi.
Điều giúp được nhiều là bớt soi mạch: không bắt mạch mỗi lần thấy hẫng, chỉ ghi lại khi có thay đổi so với kiểu quen thuộc, như hẫng dày hơn hẳn, kéo dài thành chuỗi, hoặc kèm choáng, hụt hơi. Ngủ đủ, giảm cà phê, giảm rượu bia thường làm số lần hẫng giảm đi trong vài tuần.
Những gì không nên làm
Không tự kết luận “chắc rung nhĩ” hay “chắc không sao” dựa trên vài lần bắt mạch. Bắt mạch chỉ cho biết có không đều, không cho biết vì sao.
Không tự uống thuốc chống đông, thuốc chống loạn nhịp của người khác. Những thuốc này có nguy cơ chảy máu hoặc gây rối loạn nhịp khác nếu dùng không đúng.
Không bỏ qua mạch không đều ở người lớn tuổi chỉ vì họ không than gì. Rất nhiều người có rung nhĩ mà không thấy triệu chứng, và việc phát hiện sớm giúp bác sĩ có cơ hội phòng đột quỵ.
Khi nào đi khám, khi nào gọi 115
Nên đi khám trong thời gian sớm khi:
- Bắt mạch thấy lộn xộn hoàn toàn, dù không có triệu chứng.
- Nhịp hụt xuất hiện dày, nhiều lần mỗi phút, hoặc kéo dài nhiều ngày.
- Mạch không đều kèm hụt hơi khi gắng sức, mệt bất thường, phù chân.
- Có thiếu hụt mạch rõ khi đếm ngực và cổ tay cùng lúc.
Gọi 115 ngay khi mạch không đều kèm đau ngực, khó thở nhiều, ngất hoặc suýt ngất, hoặc khi có dấu hiệu đột quỵ: méo miệng, yếu hay tê một bên tay chân, nói khó, nhìn mờ đột ngột. Ghi lại giờ bắt đầu triệu chứng vì đó là thông tin quyết định cách điều trị ở bệnh viện.
Câu hỏi thường gặp
Thỉnh thoảng tim hẫng một nhịp có nguy hiểm không?
Ở người khoẻ, hẫng nhịp lẻ tẻ thường là nhịp đến sớm lành tính, hay gặp khi uống cà phê, mất ngủ. Nên khám ít nhất một lần, nhất là khi hẫng nhịp dày hoặc kèm choáng, khó thở.
Vì sao trẻ con bắt mạch thấy lúc nhanh lúc chậm?
Ở trẻ và người trẻ, nhịp tim nhanh lên khi hít vào và chậm lại khi thở ra. Kiểu dao động có quy luật theo hơi thở này là bình thường.
Mạch không đều thì đếm bao lâu?
Đếm trọn 60 giây, không đếm nửa phút rồi nhân đôi. Nếu có người giúp, đếm cùng lúc ở cổ tay và ở ngực rồi ghi cả hai số.
Mạch cổ tay ít hơn nhịp nghe ở ngực nghĩa là gì?
Một số nhịp co bóp yếu không tạo được sóng tới cổ tay, gọi là thiếu hụt mạch. Thường gặp khi nhịp không đều và nhanh, nên mang con số này đi khám.
Rung nhĩ có tự phát hiện được bằng bắt mạch không?
Bắt mạch chỉ cho thấy mạch lộn xộn hoàn toàn, một dấu hiệu gợi ý. Chẩn đoán rung nhĩ cần điện tim do bác sĩ đọc.
Mạch không đều kèm méo miệng thì làm gì?
Gọi 115 ngay vì đó có thể là dấu hiệu đột quỵ. Ghi lại giờ bắt đầu triệu chứng, cho người bệnh nằm nghiêng an toàn, không cho ăn uống.