Máy đo SpO2 kẹp ngón đọc sai chủ yếu vì những thứ cản ánh sáng hoặc làm yếu tín hiệu mạch ở đầu ngón: tay lạnh, sơn móng màu đậm, móng gel, cử động và run tay, ánh sáng mạnh lọt vào, nhịp tim không đều. Mỗi nguyên nhân có cách xử lý riêng, đa số chỉ mất một hai phút.
Hiểu vì sao từng thứ làm sai giúp bạn đoán được con số đang lệch theo hướng nào, và quyết định nhanh hơn: đo lại, đổi ngón, hay không dựa vào máy nữa.
Máy cần hai điều kiện để đọc đúng
Máy kẹp ngón chiếu hai loại ánh sáng đỏ và hồng ngoại qua đầu ngón, rồi chỉ phân tích phần ánh sáng thay đổi theo nhịp đập của động mạch nhỏ. Để làm được, nó cần hai điều kiện: ánh sáng đi qua được phần mô và máu mà không bị thứ gì khác hấp thụ lẫn vào, và mạch đập đủ rõ để tách được tín hiệu khỏi nền.
Hầu hết các nguyên nhân đọc sai rơi vào một trong hai nhóm: nhóm cản ánh sáng (sơn móng, móng giả, vết bẩn, ánh sáng ngoài) và nhóm làm yếu hoặc nhiễu tín hiệu mạch (tay lạnh, huyết áp thấp, cử động, run, nhịp không đều). Nhìn sóng trên màn hình là cách nhanh nhất để biết mình đang gặp nhóm thứ hai.
Nhóm làm yếu tín hiệu mạch
Dấu hiệu chung của nhóm này là sóng trên màn hình nhỏ, lởm chởm hoặc lúc có lúc không, và nhịp mạch máy hiện không khớp với nhịp đếm tay.
Tay lạnh
Khi lạnh, các mạch máu nhỏ ở đầu ngón co lại để giữ nhiệt cho thân. Lượng máu đập ở đầu ngón giảm mạnh, sóng trên máy thấp và bẹt. Máy lúc này hoặc không ra số, hoặc ra số thấp hơn thật, hoặc dao động liên tục. Đây là nguyên nhân số một ở người già ngồi phòng điều hoà và người vừa từ ngoài trời lạnh vào.
Xử lý: xoa hai bàn tay, ngâm nước ấm một hai phút rồi lau khô, hoặc ủ tay dưới chăn. Đo lại sau khi đầu ngón đã hồng và ấm. Nếu người đó tay luôn lạnh do bệnh mạch máu, đo ở ngón ấm nhất và chấp nhận chờ lâu hơn.
Huyết áp thấp, mất nước, người đang sốc
Khi tuần hoàn kém, cơ thể dồn máu về tim, não và bỏ bớt máu ở đầu chi. Lúc này máy có thể không lấy được sóng dù tay đã được làm ấm. Đây không còn là chuyện kỹ thuật: người bệnh tay lạnh ẩm, da tái, mệt lả, chóng mặt là dấu hiệu cần đi khám ngay hoặc gọi 115, đừng tiếp tục loay hoay với máy.
Cử động và run tay
Mỗi lần ngón tay cử động, đường đi của ánh sáng qua mô thay đổi, tạo ra dao động mà máy có thể nhầm là nhịp mạch. Kết quả thường thấy: nhịp mạch trên máy cao vô lý, SpO2 tụt xuống rồi nhảy lên. Trẻ con quấy, người run do Parkinson, người đang rét run khi sốt, người vừa nói vừa vung tay đều dễ gặp.
Xử lý: tì cả cẳng tay xuống mặt phẳng, đặt bàn tay lên gối mềm, chờ lâu hơn. Với trẻ nhỏ, đo khi trẻ ngủ hoặc đang bú yên. Nếu run không dừng được, kết quả chỉ có giá trị tham khảo.
Nhịp tim không đều
Người có rung nhĩ hoặc ngoại tâm thu nhiều có những nhịp đập mạnh nhẹ khác nhau. Máy có thể đếm thiếu nhịp và cho nhịp mạch thấp hơn thực tế, đôi khi SpO2 dao động. Ở người này, nhịp mạch trên máy không đáng tin; nên đếm nhịp tim bằng ống nghe hoặc đếm mạch tay đủ một phút. SpO2 thường vẫn dùng được nếu sóng tương đối ổn.
Nhóm cản hoặc làm nhiễu ánh sáng
Sơn móng, móng gel, móng giả
Lớp sơn nằm đúng trên đường đi của ánh sáng. Màu xanh đậm, đen, nâu, xanh lá hấp thụ một phần ánh sáng đỏ hoặc hồng ngoại, làm máy tính lệch, thường là ra số thấp hơn thật. Màu nhạt, trong suốt ít ảnh hưởng hơn. Móng gel và móng giả gắn ngoài dày, có thể có lớp kim tuyến, gây nhiễu mạnh hơn sơn thường.
Xử lý: tẩy sơn ở một ngón dùng để đo, hoặc đo ở ngón không sơn. Người sắp đi mổ, sắp nằm viện thường được dặn tẩy sơn móng chính vì lý do này. Không cần tẩy hết mười ngón ở nhà, chỉ cần một ngón sạch.
Ánh sáng mạnh chiếu vào
Nắng gắt qua cửa sổ, đèn khám bệnh, đèn chiếu vàng da cho trẻ sơ sinh có thể lọt vào khe kẹp và đến cảm biến, làm máy đọc lẫn. Xử lý: che nhẹ phần kẹp bằng khăn mỏng hoặc bàn tay kia, hoặc xoay người tránh nguồn sáng.
Bụi bẩn, mực, thuốc nhuộm
Vết mực bút bi, hình dán, vết thuốc đỏ sát trùng ở đầu ngón cũng có thể làm lệch. Rửa tay sạch, lau khô trước khi đo. Bên trong khe kẹp của máy cũng cần lau định kỳ bằng khăn mềm hơi ẩm theo hướng dẫn của máy, vì vết bẩn trên đèn và cảm biến gây sai cho mọi người dùng.
Màu da có ảnh hưởng tới con số không
Có. Một số nghiên cứu đã ghi nhận máy đo SpO2 kẹp ngón có xu hướng đọc cao hơn thực tế ở người có làn da sẫm màu, nhất là khi độ bão hoà thật đang thấp. Nguyên nhân là sắc tố da cũng hấp thụ ánh sáng và nhiều máy được hiệu chuẩn chủ yếu trên người da sáng. Mức sai khác ở từng người không giống nhau và không đoán trước được.
Ý nghĩa thực tế: với người da sẫm, con số nằm sát ranh giới, ví dụ 92–94%, nên được xem thận trọng hơn, và các dấu hiệu khác như khó thở, thở nhanh, mệt lả, lơ mơ càng phải được coi trọng. Đây không phải lý do để bỏ máy, mà là lý do để không chỉ dựa vào máy.
Cũng cần nói rõ: điều chỉnh này không có nghĩa là “trừ đi vài điểm” cho người da sẫm. Không có công thức nào như vậy cho từng cá nhân. Điều đúng là xem con số cùng với cách người đó thở và cảm thấy.
Bảng tra nhanh: nguyên nhân, hướng sai thường gặp và cách xử lý
Bảng dưới gom các nguyên nhân phổ biến. Hướng sai là xu hướng hay gặp, không phải lúc nào cũng vậy.
| Nguyên nhân | Dấu hiệu trên máy | Hướng sai hay gặp | Xử lý |
|---|---|---|---|
| Tay lạnh | Sóng nhỏ, bẹt, số chậm hiện | Thấp hơn thật hoặc không ra số | Làm ấm tay, chờ lâu hơn |
| Sơn móng đậm, móng gel | Sóng có thể vẫn đẹp | Thường thấp hơn thật | Đo ngón không sơn |
| Cử động, run | Sóng lởm chởm, nhịp cao vô lý | Dao động, có lúc tụt giả | Tì tay, chờ lúc yên |
| Ánh sáng mạnh | Số nhảy bất thường | Không đoán trước | Che phần kẹp |
| Nhịp tim không đều | Nhịp máy thấp hơn nhịp nghe tim | Nhịp mạch sai nhiều hơn SpO2 | Đếm tim bằng tay đủ một phút |
| Da sẫm màu | Không có dấu hiệu riêng | Có thể cao hơn thật | Coi trọng triệu chứng đi kèm |
| Kẹp quá chặt, ngón quá nhỏ | Sóng yếu hoặc chập chờn | Không ổn định | Đổi ngón vừa khe kẹp |
Hai nguyên nhân nguy hiểm nhất là những thứ làm số cao hơn thật, vì chúng khiến người nhà yên tâm sai chỗ. Ngộ độc khí than là ví dụ điển hình, được nói ở bài SpO2 bình thường mà vẫn khó thở.
Những hiểu lầm hay gặp
“Máy đắt thì không bao giờ sai.” Máy nào dùng nguyên lý ánh sáng cũng chịu ảnh hưởng của tay lạnh, sơn móng, cử động. Máy tốt lọc nhiễu tốt hơn, nhưng không vô hiệu hoá được các nguyên nhân này.
“Ngón nào cũng như nhau.” Ngón cái dày và khó vừa khe kẹp, ngón út của người lớn có khi quá nhỏ. Ngón giữa hoặc ngón trỏ thường cho tín hiệu tốt nhất.
“Số cao là yên tâm.” Số cao chỉ đáng tin khi sóng tốt và người được đo không có triệu chứng. Có những tình huống máy đọc cao giả.
“Lắc nhẹ máy cho nó nhạy.” Lắc làm nhiễu thêm. Máy cần yên tuyệt đối mới đọc được nhịp mạch nhỏ ở đầu ngón.
Khi nào thôi tin máy và chuyển sang quan sát người bệnh
Có những lúc dù đã làm mọi cách, máy vẫn không cho được sóng tốt: người bệnh lạnh ngắt toàn thân, mạch yếu, đang run lẩy bẩy vì sốt cao, hoặc quá kích động. Lúc đó con số trên máy chỉ có giá trị rất thấp. Đừng cố đo cho bằng được.
Thay vào đó, đếm nhịp thở trong một phút, nhìn màu môi và đầu ngón, hỏi một hai câu đơn giản để xem người đó có tỉnh táo, trả lời đúng không. Những quan sát này, kể lại cho bác sĩ, có giá trị hơn một con số không đáng tin. Nếu người bệnh khó thở, tím tái hay lơ mơ, gọi 115 ngay. Trình tự kiểm tra lại máy khi số thấp có trong bài máy đo oxy báo số thấp bất thường.
Câu hỏi thường gặp
Sơn móng tay có làm sai kết quả đo SpO2 không?
Có thể. Sơn màu đậm như xanh, đen, nâu và móng gel hay làm máy đọc thấp hơn thật. Tẩy sơn ở một ngón hoặc đo ở ngón không sơn là đủ.
Tay lạnh có làm SpO2 thấp không?
Tay lạnh làm mạch máu đầu ngón co lại, máy bắt mạch yếu nên thường ra số thấp giả hoặc không ra số. Làm ấm tay một hai phút rồi đo lại.
Người da sẫm màu đo SpO2 có chính xác không?
Một số nghiên cứu ghi nhận máy kẹp ngón có thể đọc cao hơn thật ở người da sẫm, nhất là khi oxy thật đang thấp. Nên xem con số cùng các dấu hiệu như khó thở, mệt lả.
Vì sao máy đo oxy hiện nhịp tim rất cao trong khi người vẫn bình thường?
Thường do ngón tay cử động hoặc run, máy nhầm dao động thành nhịp mạch. Tì cẳng tay xuống mặt phẳng, giữ yên và so với nhịp đếm tay ở cổ tay.
Máy đo SpO2 không ra số là do đâu?
Thường do tay quá lạnh, kẹp nông, pin yếu hoặc mạch đầu ngón yếu. Nếu đã làm ấm tay, đổi ngón, thay pin mà vẫn không ra số và người bệnh mệt lả, tay lạnh ẩm thì cần đi khám ngay.
Người bị rung nhĩ đo SpO2 có tin được không?
SpO2 thường vẫn dùng được nếu sóng tương đối ổn, nhưng nhịp mạch trên máy hay đếm thiếu. Nên đếm nhịp tim bằng tay hoặc ống nghe trong đủ một phút.