Nếu người thân ngáy to, rồi im bặt từ 10 giây trở lên, sau đó khịt hoặc hắt mạnh một hơi rồi ngáy tiếp, đó là kiểu thở gợi ý ngưng thở khi ngủ. Người nhà không chẩn đoán được, nhưng có thể đo quãng im, đếm số lần và ghi âm để bác sĩ có căn cứ cho đi đo giấc ngủ.
Người bị ngưng thở khi ngủ gần như không bao giờ tự biết mình ngừng thở; họ chỉ thấy sáng dậy mệt, ngồi đâu cũng buồn ngủ. Người phát hiện thường là vợ, chồng hoặc con cái nằm cạnh. Vì vậy, quan sát của người nhà trong một đêm, nếu được làm có phương pháp, là thông tin rất có giá trị khi đi khám.
Chuyện gì xảy ra trong một quãng im
Khi ngủ, các cơ ở họng giãn ra. Ở một số người, nhất là khi nằm ngửa, sau khi uống rượu bia, hoặc khi vùng cổ họng hẹp, đường thở trên bị xẹp lại một phần hay hoàn toàn. Hẹp một phần tạo ra tiếng ngáy; xẹp hoàn toàn thì không khí không đi qua được, tiếng ngáy tắt, nhưng ngực và bụng vẫn cố gắng chuyển động.
Đó là điểm người nhà cần nhìn: trong quãng im, ngực bụng vẫn nhấp nhô như đang cố hít, có khi còn mạnh hơn, mà không có hơi đi ra mũi miệng. Lượng oxy trong máu giảm dần, não bị đánh thức một chút, đủ để cơ họng căng lại, và người ngủ thở hắt một hơi mạnh, khịt, có khi trở mình hoặc giật người. Họ ngủ lại ngay và không nhớ gì sáng hôm sau.
Trong y học giấc ngủ, một quãng ngừng thở được tính khi kéo dài từ khoảng 10 giây trở lên. Một vài quãng như vậy trong đêm có thể gặp ở người bình thường; vấn đề là khi chúng lặp lại nhiều lần mỗi giờ.
Quan sát một đêm: làm thế nào
Chọn một đêm bình thường, không phải đêm sau tiệc rượu, trừ khi muốn so sánh. Chuẩn bị đồng hồ có kim giây hoặc điện thoại bấm giờ, một tờ giấy và bút.
- Đợi người thân ngủ say khoảng 30 đến 60 phút, lúc tiếng ngáy đã đều.
- Bật một đèn nhỏ đủ để thấy ngực bụng, không chiếu thẳng vào mặt.
- Khi tiếng ngáy tắt, bấm giờ ngay và nhìn ngực bụng: có đang cố thở không.
- Bấm dừng khi nghe hơi thở trở lại. Ghi độ dài quãng im.
- Trong 15 phút liên tục, đếm xem có bao nhiêu quãng im từ 10 giây trở lên. Lặp lại vào một khung giờ khác trong đêm nếu được, ví dụ gần sáng.
- Ghi tư thế lúc đó: nằm ngửa, nghiêng hay sấp. Nếu được, đếm thêm 15 phút khi người đó nằm nghiêng để so.
- Ghi âm hoặc quay video khoảng 5 đến 10 phút có cả tiếng ngáy, quãng im và lúc thở hắt lại. Đặt điện thoại cách đầu giường một sải tay.
Không cần thức trắng cả đêm. Hai lượt 15 phút ghi chép cẩn thận cộng một đoạn ghi âm đã đủ để bác sĩ hình dung.
Mẫu ghi chép một đêm
Kẻ một bảng đơn giản như dưới đây. Các con số trong ví dụ chỉ để minh hoạ cách ghi:
| Khung giờ quan sát | Tư thế | Số quãng im từ 10 giây | Quãng dài nhất | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| 23 giờ 30 đến 23 giờ 45 | nằm ngửa | 6 | khoảng 25 giây | ngực vẫn nhấp nhô, thở hắt, trở mình |
| 4 giờ 00 đến 4 giờ 15 | nằm nghiêng phải | 1 | khoảng 12 giây | ngáy nhỏ hơn |
| Sáng hôm sau | dậy đau đầu, khô miệng; tối qua không uống rượu |
Bảng này không thay được phép đo giấc ngủ, nhưng giúp bác sĩ biết vấn đề có thật không, nặng cỡ nào và có phụ thuộc tư thế không. Phép đo giấc ngủ, làm ở cơ sở y tế hoặc bằng thiết bị đo tại nhà do bác sĩ chỉ định, mới cho biết chính xác số lần ngừng thở mỗi giờ và mức giảm oxy.
Những dấu hiệu ban ngày đi kèm nên kể với bác sĩ
Buồn ngủ không cưỡng được. Ngủ gật khi xem ti vi, khi ngồi họp, thậm chí khi dừng đèn đỏ. Đây là dấu hiệu quan trọng nhất về mặt an toàn.
Sáng dậy đau đầu, khô miệng. Hay gặp ở người thở miệng và có nhiều quãng ngừng thở trong đêm.
Tiểu đêm nhiều lần. Người nhà thường không nghĩ đến, nhưng là điều bác sĩ hay hỏi.
Hay quên, khó tập trung, cáu gắt. Giấc ngủ bị cắt vụn hàng chục lần mỗi giờ thì ngủ đủ giờ vẫn như thiếu ngủ.
Thức dậy hốt hoảng, cảm giác ngạt. Một số người tỉnh hẳn trong lúc thở hắt lại và mô tả cảm giác như bị nghẹt.
Một kiểu thở khi ngủ khác cần phân biệt
Không phải quãng im nào cũng do họng bị xẹp. Ở một số người cao tuổi, người có bệnh tim hoặc sau đột quỵ, có thể gặp kiểu thở tăng dần rồi giảm dần thành từng đợt, sâu dần, nông dần, rồi ngừng một lúc, mà không có tiếng ngáy và ngực bụng cũng đứng yên trong quãng ngừng. Kiểu này khác với ngưng thở do tắc: không có cố gắng thở trong lúc ngừng.
Người nhà không cần phân loại, chỉ cần mô tả đúng điều mình thấy: có ngáy không, quãng im ngực có động không, thở lại bằng tiếng khịt mạnh hay êm dần lên. Ghi âm và video giúp bác sĩ phân biệt nhanh hơn mọi lời kể.
Ở người đã có bệnh tim hoặc phổi mà gần đây kiểu thở khi ngủ thay đổi, khó thở phải ngồi dậy giữa đêm, nên báo bác sĩ điều trị sớm thay vì chờ lịch tái khám. Nếu muốn biết nhịp thở lúc thức của người thân có đang thay đổi không, cách đếm có trong bài nhịp thở người lớn lúc nghỉ.
Mang gì và nói gì khi đi khám
Mang theo tờ ghi chép một đêm, đoạn ghi âm hoặc video, danh sách thuốc đang dùng, kể cả thuốc ngủ hay thuốc an thần nếu có, và số đo huyết áp gần đây nếu nhà có đo. Người nằm cạnh nên đi cùng, vì bác sĩ sẽ muốn hỏi trực tiếp người đã quan sát.
Một câu mô tả gọn giúp buổi khám đi đúng hướng ngay từ đầu: “Anh ấy ngáy to mấy năm nay, khoảng ba tháng gần đây em thấy hay im bặt rồi khịt mạnh. Em bấm giờ được quãng dài nhất khoảng 25 giây, 15 phút đầu đêm đếm được 6 lần khi nằm ngửa, nằm nghiêng thì ít hơn. Ban ngày anh ấy ngủ gật khi ngồi xem ti vi, sáng dậy hay kêu đau đầu.”
Bác sĩ có thể hỏi thêm về cân nặng thay đổi gần đây, nghẹt mũi, uống rượu bia, hút thuốc, và người bệnh có hay buồn ngủ khi lái xe không. Trả lời thật, kể cả những điều ngại nói, vì chúng ảnh hưởng trực tiếp đến hướng xử trí.
Những điều không nên làm
Không tự mua thuốc ngủ để “ngủ cho ngon”. Thuốc an thần có thể làm cơ họng giãn thêm và làm quãng ngừng dài hơn.
Không dựa vào việc người bệnh tự nói “ngủ ngon”. Họ không biết mình ngừng thở. Thông tin từ người nằm cạnh mới đáng tin.
Không để người buồn ngủ ban ngày nhiều lái xe đường dài. Cho đến khi được khám và điều trị, buồn ngủ ban ngày là một nguy cơ tai nạn thật sự.
Không coi ngáy to là dấu hiệu ngủ sâu. Ngáy to, ngắt quãng, kèm quãng im là dấu hiệu giấc ngủ đang bị cắt vụn.
Khi nào đi khám, khi nào gọi 115
Nên đi khám ở chuyên khoa hô hấp, tai mũi họng hoặc nơi có đơn vị giấc ngủ khi:
- Trong 15 phút quan sát có nhiều quãng im từ 10 giây trở lên.
- Ngáy to kèm buồn ngủ ban ngày, ngủ gật khi đang làm việc hoặc lái xe.
- Người có tăng huyết áp, bệnh tim, đái tháo đường mà ngủ ngáy kèm quãng ngừng.
- Trẻ em ngủ ngáy thường xuyên, thở há miệng, có quãng ngừng; trẻ cần được khám riêng.
Gọi 115 ngay nếu trong lúc quan sát thấy người ngủ ngừng thở mà không tự thở lại, lay gọi không tỉnh, môi tím tái, hoặc tỉnh dậy khó thở dữ dội, đau ngực. Đó không còn là chuyện ngáy nữa.
Câu hỏi thường gặp
Ngáy rồi ngừng thở vài giây khi ngủ có nguy hiểm không?
Quãng ngừng thỉnh thoảng có thể gặp ở người bình thường. Nếu quãng im từ 10 giây trở lên lặp lại nhiều lần trong vài phút, kèm buồn ngủ ban ngày, nên đi khám để được đo giấc ngủ.
Làm sao biết người nhà bị ngưng thở khi ngủ?
Quan sát khi họ ngủ say: tiếng ngáy tắt, ngực vẫn cố nhấp nhô mà không có hơi, sau đó khịt mạnh thở lại. Bấm giờ quãng im, đếm số lần trong 15 phút và ghi âm.
Ghi âm tiếng ngáy có giúp ích khi đi khám không?
Có. Đoạn ghi âm hoặc video 5 đến 10 phút có cả tiếng ngáy, quãng im và lúc thở hắt lại giúp bác sĩ đánh giá nhanh hơn lời kể.
Nằm nghiêng có đỡ ngưng thở khi ngủ không?
Ở nhiều người, quãng ngừng ít hơn khi nằm nghiêng. Ghi chép riêng theo từng tư thế cho bác sĩ biết điều này, nhưng không thay được việc khám và điều trị.
Uống rượu buổi tối có làm ngáy nặng hơn không?
Có thể. Rượu làm cơ họng giãn hơn khi ngủ, nên tiếng ngáy và quãng ngừng thường nhiều hơn vào những đêm có uống.
Ngưng thở khi ngủ cần đo ở đâu?
Bác sĩ sẽ chỉ định đo giấc ngủ tại cơ sở y tế hoặc bằng thiết bị đo tại nhà. Phép đo này cho biết số lần ngừng thở mỗi giờ và mức giảm oxy.