Muốn tự kiểm tụt huyết áp tư thế, đo huyết áp khi đã nằm nghỉ năm phút, rồi đứng dậy và đo lại ở phút thứ nhất và phút thứ ba. Số trên giảm từ 20 mmHg hoặc số dưới giảm từ 10 mmHg trở lên, theo mốc tham khảo, là dấu hiệu cần báo bác sĩ, nhất là khi kèm choáng.
Phép kiểm này đơn giản nhưng phải làm an toàn, vì chính người đang hay choáng sẽ là người đứng dậy. Bài này hướng dẫn chuẩn bị, các bước, cách đọc kết quả, và những điều chỉnh sinh hoạt không cần đến thuốc.
Chuyện gì xảy ra khi đứng dậy
Khi chuyển từ nằm hay ngồi sang đứng, trọng lực kéo một lượng máu đáng kể dồn xuống hai chân và vùng bụng. Lượng máu về tim giảm đột ngột, nhát bóp kế tiếp yếu đi, huyết áp có xu hướng tụt. Ở người khoẻ, trong vài giây, các cảm thụ áp lực ở cổ và ngực nhận ra điều đó, ra lệnh cho mạch máu co lại và tim đập nhanh hơn. Huyết áp được kéo về gần như cũ, người đứng dậy không cảm thấy gì.
Khi cơ chế bù này chậm hoặc yếu, huyết áp tụt và ở lại mức thấp lâu hơn. Não bị thiếu máu thoáng qua: mắt tối sầm, chóng mặt, lảo đảo, tai ù, có khi khuỵu xuống hoặc ngất. Đó là tụt huyết áp tư thế, hay hạ huyết áp tư thế đứng.
Nhiều người từng có lúc đứng phắt dậy bị tối mắt một hai giây, nhất là khi đói, mệt, trời nóng. Thỉnh thoảng một lần như vậy thường không đáng lo. Điều cần để ý là khi nó lặp lại, kéo dài, làm ngã, hoặc xuất hiện ở người cao tuổi, người đang dùng thuốc điều trị lâu dài.
Ai dễ bị tụt huyết áp khi đứng dậy
Tụt huyết áp tư thế gặp nhiều hơn ở các nhóm sau. Nếu người nhà thuộc một trong các nhóm này và hay choáng khi đứng, phép kiểm tại nhà đáng làm:
- Người cao tuổi, vì phản xạ điều chỉnh huyết áp chậm dần theo tuổi.
- Người đang mất nước: sau tiêu chảy, nôn, sốt, đổ mồ hôi nhiều, uống quá ít nước.
- Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp, thuốc lợi tiểu, thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm, một số thuốc tuyến tiền liệt. Không tự ngừng thuốc; báo bác sĩ.
- Người tiểu đường lâu năm, người bệnh Parkinson, vì thần kinh điều khiển mạch máu có thể bị ảnh hưởng.
- Người vừa nằm lâu ngày do ốm, sau mổ, sau đợt nằm viện.
- Người vừa ăn bữa no, nhất là người cao tuổi; huyết áp có thể giảm trong khoảng một hai giờ sau ăn.
- Người vừa uống rượu bia, vừa tắm nước nóng lâu, đứng lâu ngoài trời nắng.
Tự kiểm tại nhà: từng bước
Cần hai người: một người được đo, một người đo và đứng sát bên để đỡ. Chuẩn bị máy đo bắp tay đúng cỡ, một chiếc giường hay ghế dài, khoảng trống quanh chỗ đứng, không có đồ vật sắc cạnh gần đó:
- Người được đo nằm ngửa trên giường, quấn sẵn băng ở bắp tay, nằm yên năm phút.
- Đo huyết áp và mạch lúc nằm, tay đặt trên giường, có thể kê khăn mỏng để băng gần ngang tim. Ghi lại.
- Người đo đứng sát bên. Người được đo ngồi dậy rồi đứng lên, chân đứng vững, có thể vịn vào thành giường. Giữ băng quấn trên tay.
- Khi đứng, tay đo được kê hoặc đỡ sao cho băng ngang tim, không để tay buông thõng.
- Đo lần thứ nhất ở khoảng phút thứ nhất sau khi đứng. Ghi lại cả huyết áp, mạch và cảm giác lúc đó.
- Tiếp tục đứng, đo lần thứ hai ở khoảng phút thứ ba. Ghi lại.
- Nếu bất cứ lúc nào thấy choáng, tối mắt, vã mồ hôi, buồn nôn: dừng ngay, cho ngồi hoặc nằm xuống, kê cao chân, ghi lại cảm giác và thời điểm.
Không làm phép kiểm này một mình nếu đã từng ngất hay ngã khi đứng dậy. Không làm khi đang sốt cao, đang tiêu chảy nặng hay đang rất mệt; khi đó hãy liên hệ nhân viên y tế. Nếu không nằm được, có thể đo lúc ngồi nghỉ năm phút rồi đứng, nhưng mức tụt đo được thường nhỏ hơn so với từ tư thế nằm.
Đọc kết quả
Mốc dưới đây là mốc tham khảo thường dùng trong sách giáo khoa; bác sĩ có thể dùng mốc khác cho người có huyết áp nền cao. So số đo khi đứng với số đo khi nằm:
| Kết quả | Cách hiểu thường gặp | Nên làm |
|---|---|---|
| Số trên giảm dưới 20, số dưới giảm dưới 10, không triệu chứng | Không có dấu hiệu tụt huyết áp tư thế ở lần đo này | Nếu vẫn hay choáng, đo lại vào lúc khác, ví dụ sau ăn hoặc buổi sáng |
| Số trên giảm từ 20 hoặc số dưới giảm từ 10, không triệu chứng | Có dấu hiệu tụt huyết áp tư thế | Ghi lại, báo bác sĩ trong lần khám tới |
| Giảm như trên và có choáng, tối mắt | Tụt huyết áp tư thế có triệu chứng | Khám sớm, mang theo bảng số đo và danh sách thuốc |
| Huyết áp giảm ít nhưng mạch tăng vọt, kèm hồi hộp, choáng | Có thể là một rối loạn điều hoà khác | Khám để bác sĩ đánh giá thêm |
| Ngất, không tự đứng dậy được, lú lẫn | Tình huống khẩn cấp | Cho nằm, gọi 115 |
Mạch là con số đi kèm quan trọng. Huyết áp tụt mà mạch hầu như không tăng gợi ý cơ chế bù bị yếu; huyết áp tụt mà mạch tăng nhanh hay gặp khi mất nước. Bác sĩ sẽ dùng chi tiết này, nên đừng bỏ dòng mạch khi ghi.
Lỗi hay gặp khi tự kiểm
Đo khi đứng mà tay buông thõng. Tay thấp hơn tim làm số đo cao lên, che mất mức tụt thật. Phải đỡ tay cho băng ngang tim.
Chỉ đo một lần sau khi đứng. Có người tụt ngay phút đầu, có người tụt muộn hơn. Đo đủ hai thời điểm.
Nằm chưa đủ lâu. Vừa nằm xuống đã đo, số nằm chưa ổn định, so sánh mất ý nghĩa.
Kiểm vào lúc không có triệu chứng. Nếu người nhà hay choáng sau bữa trưa, buổi sáng mới dậy, hãy kiểm đúng vào những lúc đó.
Tự kết luận rồi bỏ thuốc. Thấy tụt khi đứng rồi tự ngừng thuốc huyết áp có thể gây hại. Mang kết quả tới bác sĩ.
Những điều chỉnh sinh hoạt không cần thuốc
Đứng dậy theo ba nhịp: từ nằm ngồi dậy, ngồi ở mép giường khoảng nửa phút đến một phút, cử động bàn chân và cẳng chân, rồi mới đứng lên, đứng vịn vài giây trước khi bước. Ban đêm đi vệ sinh càng phải làm đúng ba nhịp này, vì đó là lúc người cao tuổi hay ngã nhất.
Uống đủ nước trong ngày nếu không bị bác sĩ hạn chế nước. Chia bữa ăn nhỏ hơn, bớt bữa quá no nhiều tinh bột. Tránh đứng yên lâu một chỗ; khi phải đứng, co duỗi bắp chân, bắt chéo chân rồi siết cơ đùi. Tránh tắm nước quá nóng, quá lâu. Hạn chế rượu bia.
Bố trí nhà cho an toàn: đèn ngủ ở lối đi vệ sinh, tay vịn trong nhà vệ sinh, thảm chống trơn, giường không quá thấp. Những thay đổi này giảm nguy cơ ngã ngay cả khi tụt huyết áp chưa được xử lý xong. Việc dùng vớ áp lực, tăng muối hay chỉnh thuốc đều cần bác sĩ quyết định theo từng người.
Khi nào đi khám, khi nào gọi 115
Nên đi khám khi kết quả tự kiểm cho thấy tụt theo mốc trên, khi choáng khi đứng dậy lặp lại nhiều ngày, khi đã ngã hoặc suýt ngã, khi choáng xuất hiện sau lúc bắt đầu một thuốc mới, hoặc khi kèm mệt nhiều, sụt cân, đi ngoài phân đen. Mang theo bảng số đo nằm, đứng và danh sách đầy đủ các thuốc đang dùng.
Gọi cấp cứu 115 khi người bệnh ngất mà không tỉnh lại nhanh, ngất kèm đau ngực, khó thở, hồi hộp dữ dội, ngất khi đang gắng sức, ngã đập đầu, hoặc sau ngất có yếu liệt, nói khó, lú lẫn. Trong lúc chờ, cho nằm nghiêng an toàn nếu nôn, không cố cho ăn uống. Huyết áp thấp nói chung khác tụt khi đứng thế nào được giải thích ở bài huyết áp bao nhiêu là bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Đứng dậy bị tối sầm mắt có phải tụt huyết áp không?
Thường là do huyết áp tụt thoáng qua khi đổi tư thế. Thỉnh thoảng một lần lúc đói hay mệt thường không đáng lo. Nếu lặp lại, kéo dài hoặc làm ngã, hãy tự kiểm nằm đứng và báo bác sĩ.
Tụt huyết áp tư thế là giảm bao nhiêu?
Theo mốc tham khảo phổ biến, số trên giảm từ 20 mmHg hoặc số dưới giảm từ 10 mmHg trở lên trong vòng ba phút sau khi đứng dậy, so với lúc nằm nghỉ.
Có tự đo tụt huyết áp tư thế một mình được không?
Không nên làm một mình, nhất là người đã từng ngất hay ngã. Cần một người đo và đứng sát bên để đỡ, dừng ngay khi người được đo thấy choáng.
Người già choáng khi đi vệ sinh ban đêm phải làm sao?
Đứng dậy theo ba nhịp: ngồi dậy, ngồi mép giường một lúc, rồi mới đứng và vịn. Bật đèn ngủ, lắp tay vịn. Nếu choáng lặp lại hoặc đã ngã, đưa đi khám và mang danh sách thuốc.
Ăn no xong bị choáng có liên quan huyết áp không?
Có thể. Ở người cao tuổi, huyết áp có thể giảm trong một hai giờ sau bữa ăn no. Chia nhỏ bữa ăn, ngồi nghỉ sau ăn và kể với bác sĩ nếu hay xảy ra.
Thấy tụt huyết áp khi đứng có nên ngừng thuốc huyết áp?
Không tự ngừng. Ngừng đột ngột có thể gây hại. Ghi lại kết quả đo nằm và đứng, mang cùng danh sách thuốc tới bác sĩ để bác sĩ quyết định điều chỉnh.