Huyết áp từ khoảng 180/110 mmHg trở lên được coi là rất cao. Nếu kèm đau ngực, khó thở, yếu hoặc tê một bên người, méo miệng, nói khó, nhìn mờ đột ngột, đau đầu dữ dội hay lơ mơ thì gọi 115 ngay. Không có triệu chứng nào thì ngồi nghỉ, đo lại và liên hệ bác sĩ ngay trong ngày.
Hai tình huống này nhìn con số giống nhau nhưng cách xử trí khác hẳn. Bài này giúp người nhà phân biệt nhanh, biết làm gì trong mấy phút đầu, và tránh những việc làm theo thói quen có thể gây hại.
Con số chưa đủ, triệu chứng mới quyết định
Mốc khoảng 180/110 mmHg là mốc tham khảo hay dùng để gọi huyết áp rất cao, có tài liệu dùng 180/120 mmHg. Điều quan trọng hơn mốc là câu hỏi: con số cao ấy có đang làm tổn hại một cơ quan nào ngay lúc này không. Não, tim, mắt, thận là những nơi chịu áp lực trước. Khi chúng bị ảnh hưởng, người bệnh có triệu chứng, và đó là cấp cứu.
Ngược lại, một người đo được 185/105 mmHg mà vẫn tỉnh táo, nói năng bình thường, không đau ngực, không khó thở, không yếu tay chân thì cần được bác sĩ xem xét trong ngày, nhưng thường không cần hạ huyết áp thật nhanh. Hạ quá nhanh ở người không có triệu chứng có thể gây hại cho não và tim, đặc biệt ở người cao tuổi.
Dấu hiệu phải gọi 115 ngay
Nếu huyết áp cao, hoặc kể cả khi chưa kịp đo, mà có bất kỳ dấu hiệu nào dưới đây, hãy gọi 115 trước, đo sau:
- Mặt méo lệch, nhất là khi bảo cười hay nhe răng thì một bên khoé miệng xệ xuống.
- Một tay hoặc một chân yếu, tê, không nhấc lên được; bảo giơ hai tay thì một tay rơi xuống.
- Nói khó, nói ngọng, nói không ra lời, hoặc không hiểu người khác nói gì.
- Nhìn mờ hay mất thị lực đột ngột ở một hoặc hai mắt, nhìn một thành hai.
- Đau ngực, tức ngực, đau lan lên cổ, hàm, tay trái hoặc ra sau lưng.
- Khó thở, thở hổn hển, phải ngồi dậy mới thở được, ho ra bọt.
- Đau đầu dữ dội đột ngột, khác hẳn mọi lần, kèm nôn.
- Lơ mơ, lú lẫn, nói lảm nhảm, co giật, ngất.
- Phụ nữ đang mang thai hoặc mới sinh có huyết áp cao kèm đau đầu, nhìn mờ, đau vùng trên rốn.
Thời gian rất quan trọng với đột quỵ và nhồi máu cơ tim. Ghi nhớ giờ bắt đầu có triệu chứng hoặc giờ cuối cùng thấy người bệnh còn bình thường, và báo cho nhân viên cấp cứu. Chi tiết này ảnh hưởng trực tiếp tới lựa chọn điều trị ở bệnh viện.
Không có triệu chứng: làm gì trong nửa giờ đầu
Khi máy hiện con số rất cao mà người đo hoàn toàn tỉnh táo, không có dấu hiệu nào ở trên, hãy làm theo thứ tự:
- Bình tĩnh. Chính sự hoảng hốt làm huyết áp tăng thêm.
- Kiểm lại cách đo: băng có đúng cỡ, có quấn trên áo, tay có kê ngang tim, có vừa đi lại, vừa uống cà phê, đang buồn tiểu không.
- Đi tiểu nếu cần, rồi ngồi ghế tựa trong phòng yên tĩnh, nghỉ ít nhất năm phút, không nói chuyện.
- Đo lại hai lần cách nhau một hai phút theo đúng quy trình. Ghi lại giờ và các con số.
- Trong khi chờ, tự hỏi lại và hỏi người bệnh về các dấu hiệu ở danh sách trên.
- Nếu đo lại vẫn rất cao: liên hệ bác sĩ điều trị hoặc đến cơ sở y tế trong ngày. Mang theo sổ đo và danh sách thuốc.
- Nếu trong lúc chờ xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào ở danh sách trên: gọi 115 ngay.
Nhiều trường hợp đo lại sau khi nghỉ và làm đúng cách, con số giảm đáng kể. Điều đó không có nghĩa lần đầu là “sai hoàn toàn”, mà là lần đầu đo trong điều kiện không chuẩn. Quy trình đo chuẩn xem ở bài quy trình đo huyết áp tại nhà.
Những việc KHÔNG nên làm
Không chích máu đầu ngón tay, dái tai. Đây là thói quen dân gian truyền miệng khi nghi đột quỵ. Nó không làm hạ huyết áp, không cứu được não, lại làm mất thời gian vàng và có thể gây nhiễm trùng.
Không tự cho ngậm hay uống thêm thuốc hạ áp. Hạ huyết áp quá nhanh có thể làm thiếu máu não, thiếu máu tim. Nếu người bệnh đang dùng thuốc theo đơn, chỉ uống theo đúng chỉ dẫn đã có; mọi việc dùng thêm cần nhân viên y tế quyết định.
Không cho ăn uống khi nghi đột quỵ. Người bị đột quỵ có thể nuốt kém, dễ sặc vào phổi. Chờ nhân viên y tế đánh giá.
Không đo đi đo lại liên tục khi đã có triệu chứng. Gọi 115 trước. Đo lại chỉ có ích khi không có triệu chứng.
Không tự chở người bệnh nặng bằng xe máy. Người đang yếu liệt, lơ mơ, khó thở có thể ngã hoặc xấu đi trên đường. Gọi xe cấp cứu.
Trong lúc chờ xe cấp cứu
Mỗi phút chờ đều có việc làm được:
Tư thế
Người tỉnh, khó thở: cho ngồi dựa, nửa nằm nửa ngồi. Người nghi đột quỵ, còn tỉnh: cho nằm, đầu hơi cao. Người lơ mơ hoặc đang nôn: đặt nằm nghiêng an toàn, đầu hơi ngửa để đường thở thông.
Chuẩn bị thông tin
Gom sẵn các hộp thuốc đang dùng hoặc đơn thuốc, sổ đo huyết áp, giấy tờ tuỳ thân, thẻ bảo hiểm y tế. Ghi ra giấy giờ bắt đầu triệu chứng. Nếu có người thứ hai, nhờ họ ra đầu ngõ đón xe.
Theo dõi
Để ý người bệnh có còn trả lời được không, thở thế nào, có nôn không. Nếu ngừng thở hoặc không còn đáp ứng, làm theo hướng dẫn qua điện thoại của tổng đài 115.
Có thể đo lại huyết áp một lần nếu tiện, ghi giờ và con số để đưa nhân viên cấp cứu, nhưng đừng để việc đo làm chậm bất cứ việc gì khác. Mở sẵn cửa, dọn lối đi để cáng vào được.
Ba tình huống, ba cách xử trí
Bảng phân biệt nhanh, dùng mốc tham khảo. Mục tiêu và ngưỡng riêng của từng người có thể khác theo chỉ dẫn của bác sĩ:
| Tình huống | Ví dụ | Xử trí |
|---|---|---|
| Rất cao, có triệu chứng | Từ khoảng 180/110 kèm yếu tay, nói khó hoặc đau ngực | Gọi 115 ngay |
| Rất cao, không triệu chứng, đo lại vẫn cao | Từ khoảng 180/110 nhưng tỉnh táo, không đau, không yếu | Liên hệ bác sĩ, đi khám trong ngày |
| Cao vừa, không triệu chứng | Khoảng 150–170 số trên | Đo theo quy trình nhiều ngày, đặt lịch khám |
Triệu chứng luôn đứng trên con số. Một người có dấu hiệu đột quỵ mà huyết áp chỉ 150 mmHg vẫn phải gọi 115. Cách đọc các mức huyết áp nói chung có ở bài huyết áp bao nhiêu là bình thường.
Sau cơn: phòng lần sau
Khi tình huống đã qua, dù có phải nhập viện hay không, hãy dành thời gian cùng bác sĩ tìm nguyên nhân: có quên thuốc không, có tự ngừng thuốc không, có dùng thêm thuốc giảm đau, thuốc cảm, thuốc nhỏ mũi nào không, có uống rượu nhiều, mất ngủ, căng thẳng kéo dài không. Mỗi chi tiết đều có thể là mắt xích.
Dán danh sách dấu hiệu phải gọi 115 lên chỗ dễ thấy trong nhà, để cả người già và trẻ đều đọc được. Lưu sẵn số 115 trên máy của cha mẹ. Dạy người trong nhà ba thao tác kiểm nhanh: bảo cười, bảo giơ hai tay, bảo nói một câu đơn giản. Ba việc này mất chưa đầy một phút nhưng giúp quyết định đúng.
Câu hỏi thường gặp
Huyết áp bao nhiêu thì phải đi cấp cứu?
Không chỉ dựa vào con số. Huyết áp từ khoảng 180/110 mmHg kèm đau ngực, khó thở, yếu liệt, nói khó, nhìn mờ, lú lẫn thì gọi 115 ngay. Có các dấu hiệu này thì dù huyết áp thấp hơn vẫn phải gọi.
Huyết áp 180 mà không có triệu chứng gì thì làm sao?
Ngồi nghỉ yên năm phút, kiểm lại cách đo rồi đo lại. Nếu vẫn rất cao, liên hệ bác sĩ hoặc đi khám trong ngày. Nếu xuất hiện triệu chứng trong lúc chờ, gọi 115.
Có nên chích máu đầu ngón tay khi nghi đột quỵ?
Không. Chích máu đầu ngón tay không làm hạ huyết áp, không cứu được não và làm mất thời gian vàng. Hãy gọi 115 ngay và ghi lại giờ bắt đầu triệu chứng.
Huyết áp cao có nên ngậm thuốc dưới lưỡi cho hạ nhanh?
Không tự làm. Hạ huyết áp quá nhanh có thể gây thiếu máu não và tim. Việc dùng thêm thuốc trong tình huống này phải do nhân viên y tế quyết định.
Dấu hiệu đột quỵ người nhà nhận ra thế nào?
Bảo người bệnh cười xem miệng có méo, bảo giơ hai tay xem một bên có rơi xuống, bảo nói một câu xem có ngọng hay không hiểu. Có một dấu hiệu là gọi 115 ngay.
Đau đầu có phải do huyết áp cao không?
Phần lớn người tăng huyết áp không có triệu chứng gì. Đau đầu dữ dội đột ngột, khác hẳn mọi lần, kèm nôn hay nhìn mờ thì cần gọi 115, dù huyết áp đo được là bao nhiêu.