Huyết áp hai tay lệch nhau vài mmHg là chuyện thường gặp và không có ý nghĩa gì. Nếu đo đúng cách, lặp lại nhiều lần mà số trên giữa hai tay vẫn chênh từ khoảng 10 mmHg trở lên, đó là điều nên báo bác sĩ; chênh từ khoảng 15–20 mmHg thì càng cần được kiểm tra.
Muốn biết chênh thật hay chênh giả, phải đo theo cách so sánh được: cùng tư thế, cùng cỡ băng, đo luân phiên chứ không đo một tay ba lần rồi mới sang tay kia. Bài này hướng dẫn cách đo đó và giải thích từng mức chênh.
Vì sao hai tay không giống nhau
Động mạch cấp máu cho hai tay không xuất phát từ cùng một chỗ. Bên phải và bên trái tách ra từ quai động mạch chủ theo hai đường hơi khác nhau, độ dài và góc rẽ khác nhau. Vì vậy, ngay ở người khoẻ, huyết áp hai bên thường lệch nhau một ít.
Ngoài ra, hai lần đo liên tiếp trên cùng một tay đã có thể khác nhau vài mmHg do nhịp thở, do cử động. Khi đo một tay rồi chuyển sang tay kia, phần khác nhau đó cộng vào. Người ta chỉ quan tâm khi khoảng chênh lớn và lặp lại, vì khi đó có thể có một đoạn động mạch phía bên thấp hơn bị hẹp, làm áp lực phía sau chỗ hẹp giảm đi.
Chênh lệch rõ giữa hai tay còn được xem như một gợi ý về tình trạng xơ vữa mạch máu nói chung. Đây không phải là chẩn đoán, mà là lý do để bác sĩ khám kỹ hơn.
Cách đo so hai tay cho đúng
Đo so hai tay chỉ cần làm một lần khi bắt đầu tự theo dõi, và làm lại khi có lý do. Làm như sau:
- Ngồi tựa lưng, chân chạm sàn, nghỉ năm phút như mọi lần đo.
- Kê cả hai tay trên mặt bàn ngang tim. Nếu chỉ có một máy, chuẩn bị sẵn để chuyển băng nhanh.
- Kiểm tra vòng hai bắp tay. Nếu hai tay to nhỏ khác nhau nhiều, có thể cần hai cỡ băng khác nhau.
- Đo tay phải, ghi lại. Chuyển băng sang tay trái, đo ngay, ghi lại.
- Đo tay phải lần nữa, rồi tay trái lần nữa. Tức là đo luân phiên phải, trái, phải, trái.
- Tính trung bình của mỗi tay rồi so hai trung bình với nhau.
- Nếu khoảng chênh lớn, lặp lại cả quy trình vào một ngày khác trước khi kết luận.
Đo luân phiên giúp tránh một sai lệch hay gặp: lần đo đầu tiên thường cao nhất vì người đo còn hồi hộp. Nếu đo tay phải trước rồi mới sang tay trái, tay phải sẽ thiệt. Có máy đo hai tay cùng lúc, nhưng ở nhà đo luân phiên là đủ. Cỡ băng hai bên phải phù hợp, xem bài băng quấn sai cỡ làm lệch số.
Đọc khoảng chênh lệch
Mốc dưới đây là khoảng tham khảo hay được nêu trong tài liệu y khoa, áp dụng cho số trên, khi đã đo đúng cách và lặp lại:
| Khoảng chênh số trên | Cách hiểu thường gặp | Nên làm |
|---|---|---|
| Dưới khoảng 10 mmHg | Thường gặp, không có ý nghĩa đặc biệt | Chọn tay cao hơn làm tay đo thường ngày |
| Khoảng 10–15 mmHg, lặp lại | Đáng ghi nhận | Báo bác sĩ trong lần khám tới |
| Từ khoảng 15–20 mmHg trở lên, lặp lại | Cần được kiểm tra mạch máu | Đặt lịch khám, mang số đo hai tay |
| Chênh lớn xuất hiện đột ngột, kèm đau ngực hoặc đau lưng dữ dội | Tình huống khẩn cấp | Gọi 115 ngay |
Một lần đo thấy chênh 12 mmHg chưa nói lên gì. Chính sự lặp lại qua nhiều lần, nhiều ngày mới tạo nên ý nghĩa.
Những thứ làm chênh lệch giả
Trước khi lo, hãy loại trừ các nguyên nhân do cách đo. Bốn lỗi dưới đây gặp nhiều nhất:
Đo tuần tự một tay rồi mới sang tay kia
Đo tay phải ba lần liền, rồi tay trái ba lần liền: lần đầu bên phải cao vì hồi hộp, những lần sau thấp dần. Bên trái được đo lúc đã bình tĩnh nên thấp hơn. Khoảng chênh này hoàn toàn do thứ tự.
Tư thế hai bên khác nhau
Tay phải kê trên bàn, tay trái đặt trên đùi; hoặc người đo ngồi lệch, một vai cao một vai thấp. Tay nào thấp hơn tim sẽ cho số cao hơn.
Băng quấn khác nhau
Quấn chặt bên này, lỏng bên kia, hoặc một bên quấn trên áo. Băng lỏng thường cho số cao hơn.
Nói chuyện, cử động khi đo một bên
Đang đo tay trái thì quay sang trả lời người nhà, số bên trái nhảy lên. Im lặng ở cả hai lượt đo.
Một ví dụ đọc số so hai tay
Giả sử một người đo luân phiên được: tay phải 148/86, tay trái 136/82, tay phải 144/84, tay trái 134/80 mmHg. Trung bình tay phải khoảng 146/85, tay trái khoảng 135/81. Khoảng chênh số trên khoảng 11 mmHg. Lần này đáng ghi nhận, nhưng chưa đủ để kết luận; hôm khác đo lại theo đúng cách đó.
Nếu lần sau vẫn chênh tương tự, người đó dùng tay phải để theo dõi hằng ngày và báo bác sĩ về khoảng chênh trong lần khám tới. Nếu lần sau hai tay chỉ còn lệch ba bốn mmHg, nhiều khả năng lần đầu có yếu tố do cách đo, như hồi hộp hay tư thế chưa đều. Lưu ý thêm: trong ví dụ này, chọn nhầm tay trái để theo dõi sẽ làm trung bình thấp hơn khoảng mười mmHg, đủ để đẩy một người từ vùng cao xuống vùng tưởng như ổn.
Sau khi so xong: chọn tay nào để đo hằng ngày
Quy tắc đơn giản: dùng tay có số cao hơn. Lý do là con số thấp hơn có thể đang bị một đoạn mạch hẹp làm giảm đi, không phản ánh đúng áp lực mà tim, não và thận đang chịu. Theo dõi bằng tay thấp hơn có nguy cơ đánh giá thấp huyết áp thật.
Ghi rõ vào đầu sổ: “Đo tay phải” hoặc “Đo tay trái”, kèm ngày đã so hai tay. Mỗi lần đi khám, nhắc nhân viên y tế đo ở tay đó. Nếu bác sĩ có chỉ định khác, làm theo bác sĩ.
Trường hợp không đo được một bên, như tay có lỗ thông chạy thận hay bên đã nạo vét hạch nách, thì không so hai tay ở nhà. Hỏi bác sĩ cách theo dõi phù hợp. Các bước đo thường ngày xem ở bài quy trình đo huyết áp tại nhà.
Dấu hiệu đi kèm cần để ý
Ngoài con số, những dấu hiệu sau ở bên tay có huyết áp thấp hơn làm khoảng chênh đáng chú ý hơn. Ghi lại để kể với bác sĩ:
- Mạch cổ tay bên đó bắt yếu hơn hẳn bên kia.
- Tay bên đó lạnh hơn, nhợt hơn.
- Mỏi, đau, tê tay khi làm việc giơ tay lâu như chải tóc, phơi đồ, và đỡ khi nghỉ.
- Choáng váng, chóng mặt khi dùng tay đó làm việc nặng.
- Đã có bệnh lý mạch máu ở chân, tiểu đường, hút thuốc lâu năm.
Không cần tự làm thêm xét nghiệm hay tự tìm hiểu tên bệnh. Bác sĩ sẽ quyết định có cần siêu âm mạch máu hay không dựa trên khám và số đo của bạn.
Khi nào đi khám, khi nào gọi 115
Đặt lịch khám khi khoảng chênh số trên giữa hai tay lặp lại từ khoảng 10 mmHg trở lên sau khi đã đo đúng cách, nhất là khi kèm mạch một bên yếu, tay lạnh, mỏi tay khi giơ lên, hoặc ở người có nhiều yếu tố nguy cơ tim mạch.
Gọi cấp cứu 115 ngay khi có đau ngực hoặc đau lưng dữ dội, đột ngột, kiểu như bị xé, kèm huyết áp hai tay chênh nhau nhiều; hoặc khi có yếu tê một bên người, méo miệng, nói khó, ngất. Không ngồi đo đi đo lại trong những tình huống này.
Câu hỏi thường gặp
Huyết áp tay trái và tay phải chênh nhau bao nhiêu là bình thường?
Chênh vài mmHg là thường gặp. Theo mốc tham khảo, số trên chênh dưới khoảng 10 mmHg thường không có ý nghĩa đặc biệt. Chênh nhiều hơn và lặp lại thì nên báo bác sĩ.
Nên đo huyết áp tay trái hay tay phải?
Lần đầu đo cả hai tay theo kiểu luân phiên. Sau đó dùng tay có số cao hơn cho mọi lần đo. Nếu hai tay gần như nhau, chọn tay tiện và giữ nguyên.
Vì sao phải đo luân phiên hai tay?
Lần đo đầu tiên thường cao nhất vì còn hồi hộp. Đo một tay nhiều lần rồi mới sang tay kia sẽ tạo chênh lệch giả. Đo phải, trái, phải, trái rồi lấy trung bình mỗi bên.
Hai tay chênh huyết áp nhiều là dấu hiệu bệnh gì?
Có thể gợi ý một đoạn động mạch phía tay thấp hơn bị hẹp, hay gặp do xơ vữa. Đây chỉ là gợi ý để bác sĩ khám kỹ hơn, không tự kết luận bệnh từ con số.
Đau ngực và hai tay chênh huyết áp nhiều có nguy hiểm không?
Đau ngực hoặc đau lưng dữ dội, đột ngột kèm huyết áp hai tay chênh nhiều là tình huống khẩn cấp. Gọi 115 ngay, không chờ đo lại.
Có cần so huyết áp hai tay thường xuyên không?
Không cần. So một lần khi bắt đầu tự theo dõi, làm lại khi có triệu chứng mới ở một bên tay hoặc khi bác sĩ dặn. Ghi tay đã chọn vào đầu sổ.