Mạch người lớn lúc ngồi yên mà trên 100 lần mỗi phút (mốc tham khảo) phần lớn do những thứ tạm thời: vừa vận động, sốt, mất nước, cà phê, lo âu, đau. Đo lại sau mười phút nghỉ; nếu vẫn nhanh mà không rõ lý do, hoặc kèm khó thở, đau ngực, choáng, hãy đi khám.
Phần lớn những lần thấy mạch nhanh không phải bệnh tim. Nhưng cũng có những lúc mạch nhanh là dấu hiệu sớm nhất của một vấn đề cần xử lý, như mất nước nặng hay nhiễm trùng. Bài này đi theo thứ tự người làm nghề vẫn nghĩ: phép đo đúng chưa, nguyên nhân tạm thời nào đang có mặt, và còn gì đi kèm.
Trước tiên, đo lại cho đúng
Rất nhiều con số “mạch nhanh” là do đo sai thời điểm. Trước khi lo, làm lại như sau:
- Ngồi xuống ghế có tựa lưng, hai chân chạm đất, không nói chuyện, không xem điện thoại, ngồi yên mười phút.
- Nới quần áo chật, nếu phòng nóng thì bật quạt hoặc ra chỗ thoáng.
- Bắt mạch cổ tay, đếm trọn 60 giây, không đếm 15 giây nhân bốn.
- Vừa đếm vừa để ý nhịp có đều không.
- Đo thân nhiệt luôn trong lúc đó, vì sốt là nguyên nhân hàng đầu làm mạch nhanh.
- Ghi lại: giờ, con số, đều hay không đều, nhiệt độ, và những gì đã xảy ra trong hai giờ trước.
Nếu sau mười phút nghỉ, mạch đã về dưới 100 và đều, phần lớn trường hợp chỉ là phản ứng bình thường của cơ thể với điều vừa xảy ra. Nếu vẫn nhanh, đi tiếp các mục dưới. Cách đặt tay và đếm cho chuẩn có trong bài tự bắt mạch cổ tay.
Những nguyên nhân tạm thời hay gặp
Mạch nhanh khi các nút điều khiển nhịp tim bị “thúc” bởi một nhu cầu nào đó. Phần lớn là nhu cầu dễ nhận ra:
| Nguyên nhân | Gợi ý nhận ra | Thường thấy gì kèm theo |
|---|---|---|
| Sốt | đo nhiệt độ cao hơn thường ngày | người nóng, mỏi, có thể ớn lạnh; mạch nhanh dần theo nhiệt độ |
| Mất nước | uống ít, đi ngoài nhiều lần, nôn, đổ mồ hôi nhiều | khô miệng, tiểu ít, nước tiểu sẫm, choáng khi đứng dậy |
| Chất kích thích | cà phê, trà đặc, nước tăng lực, thuốc lá trong vài giờ trước | bồn chồn, run tay nhẹ |
| Lo âu, hoảng hốt | vừa gặp chuyện căng thẳng | thở nhanh, tê đầu ngón tay, cảm giác nghẹn |
| Đau | đau răng, đau bụng, đau lưng, vết thương | mạch giảm khi cơn đau dịu |
| Thuốc | thuốc cảm có chất co mạch, thuốc giãn phế quản, một số thuốc giảm cân | nhịp nhanh xuất hiện sau khi dùng |
| Rượu bia | uống nhiều tối hôm trước | mạch nhanh buổi sáng, khát, mệt |
Với những nguyên nhân này, mạch nhanh là phản ứng của cơ thể, gọi là nhịp nhanh xoang: tim vẫn đập theo nhịp điều khiển bình thường, chỉ là nhanh hơn. Xử lý nguyên nhân thì mạch về. Không có lý do gì để tự uống thuốc làm chậm tim trong những tình huống này.
Mạch nhanh kiểu nào không giống phản ứng bình thường
Nhịp nhanh do phản ứng thường tăng và giảm từ từ: lúc sốt lên thì nhanh dần, hạ sốt thì chậm dần; hết lo lắng thì dịu xuống trong vài phút. Có những kiểu nhịp nhanh khác hẳn mà người bệnh thường tả rất giống nhau: tim “bật công tắc”, đang bình thường bỗng đập dồn dập, rất nhanh, rất đều, rồi có khi lại “tắt” đột ngột như lúc bắt đầu.
Kiểu thứ hai là nhanh mà lộn xộn: nhịp không theo khoảng cách nào, lúc dồn lúc thưa, đếm ở cổ tay thấy khó vì nhịp mạnh yếu khác nhau. Kiểu này cần được ghi lại và đi khám, xem thêm bài mạch lúc nhanh lúc chậm, hụt nhịp.
Với kiểu bắt đầu và kết thúc đột ngột, việc giúp được bác sĩ nhiều nhất là ghi nhận được cơn: đếm mạch trong cơn, ghi giờ bắt đầu và kết thúc, đang làm gì lúc đó. Cách chuẩn bị cho việc ghi này có trong bài tim đập thình thịch đột ngột.
Những nguyên nhân cần bác sĩ tìm, không tự đoán
Thiếu máu. Khi máu ít hồng cầu, tim phải đập nhanh để bù lượng oxy chở đi. Người thiếu máu hay mệt, da xanh, hụt hơi khi leo cầu thang. Cần xét nghiệm để biết, không đoán bằng mạch.
Tuyến giáp hoạt động mạnh. Mạch nhanh kéo dài cả lúc nghỉ, kèm sút cân dù ăn nhiều, run tay, nóng bức, đổ mồ hôi. Đây là chuyện của xét nghiệm, không phải của việc đếm mạch.
Nhiễm trùng. Đôi khi mạch nhanh xuất hiện trước khi sốt rõ, nhất là ở người già. Mạch nhanh, thở nhanh, người lừ đừ là tổ hợp cần được khám sớm.
Vấn đề ở tim và phổi. Suy tim, rối loạn nhịp, cục máu đông ở phổi đều có thể biểu hiện bằng mạch nhanh. Thường kèm khó thở, đau ngực, phù chân hoặc mệt bất thường.
Hạ đường huyết. Ở người đang dùng thuốc tiểu đường, mạch nhanh kèm vã mồ hôi, run, đói cồn cào, bứt rứt cần được kiểm tra đường máu theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.
Ghi gì vào sổ để buổi khám có ích
Nếu mạch nhanh lặp lại nhiều lần trong vài ngày, mang theo những thông tin sau khi đi khám:
- Các lần đo: ngày, giờ, con số, đều hay không đều.
- Đo lúc đang làm gì: ngồi nghỉ, vừa ăn, vừa ngủ dậy, vừa đi lên lầu.
- Nhiệt độ cùng lúc, nếu có đo.
- Bạn đã uống gì trong ngày: số ly cà phê, trà, nước tăng lực, rượu bia.
- Danh sách thuốc và thực phẩm chức năng đang dùng, kể cả thuốc cảm mua tự do.
- Triệu chứng đi kèm: hồi hộp, hụt hơi, choáng, đau ngực, sút cân, run tay.
Một cuốn sổ với năm sáu lần đo có ghi chú giúp ích nhiều hơn một câu nói “dạo này tim em hay đập nhanh”. Bác sĩ sẽ quyết định có cần đo điện tim, xét nghiệm máu hay đeo máy ghi nhịp nhiều giờ hay không.
Những điều không nên làm khi thấy mạch nhanh
Không tự uống thuốc chẹn nhịp tim của người nhà “cho tim chậm lại”. Thuốc kê cho người khác có thể làm tụt huyết áp, làm nhịp chậm quá mức, hoặc che mất dấu hiệu của một bệnh cần tìm ra.
Không đo đi đo lại liên tục mỗi vài phút. Càng đo càng lo, càng lo mạch càng nhanh, vòng lặp đó làm con số xấu đi chứ không giúp gì. Đo một lần sau mười phút nghỉ, ghi lại, rồi quyết định.
Không uống thêm cà phê để “tỉnh” khi đang mệt mà mạch đã nhanh. Uống nước lọc, nghỉ ngơi, ăn nhẹ nếu đã nhịn đói lâu.
Không bỏ qua mạch nhanh ở người già đang lừ đừ, ăn uống kém. Ở người cao tuổi, nhiễm trùng hay mất nước có khi chỉ biểu hiện bằng mạch nhanh và lơ mơ, không sốt rõ.
Ba tình huống thường gặp và cách đọc
Chị nhân viên văn phòng sau cuộc họp căng thẳng
Về đến nhà, chị tự bắt mạch thấy 108. Ngồi uống nước, thở chậm mười phút, đếm lại được 86, đều. Không sốt, không đau ngực. Đây là phản ứng với căng thẳng và ba ly cà phê trong ngày; ghi lại, giảm cà phê buổi chiều, không cần đi khám gấp.
Ông cụ tám mươi tuổi ăn uống kém hai hôm
Con cháu bắt mạch thấy 112, ông lừ đừ, nói chậm hơn thường ngày, nhiệt độ chỉ hơi cao. Ở người già, tổ hợp mạch nhanh, lừ đừ, ăn uống kém có thể là nhiễm trùng hoặc mất nước dù sốt không rõ. Nên đưa đi khám trong ngày, không chờ sốt cao mới đi.
Anh thanh niên đang xem tivi thì tim đập dồn dập
Mạch nhanh tới mức đếm không kịp, rất đều, bắt đầu đột ngột. Anh không đau ngực, không choáng. Kiểu khởi phát đột ngột này cần được bác sĩ khám; nếu cơn kéo dài, kèm choáng hay tức ngực thì gọi 115.
Khi nào gọi cấp cứu 115
Gọi 115 ngay, không chờ đo lại, khi mạch nhanh đi kèm một trong các dấu hiệu sau:
- Đau tức, đè nặng ngực, có thể lan lên cằm, ra tay hoặc ra lưng.
- Khó thở nhiều, thở không ra hơi khi ngồi yên, môi tím.
- Ngất, suýt ngất, choáng váng phải nằm xuống.
- Lơ mơ, lú lẫn, nói khó, yếu một bên người.
- Vã mồ hôi lạnh, da tái, tay chân lạnh ẩm.
- Mạch rất nhanh, đếm không kịp, kéo dài không dứt.
Trong lúc chờ, cho người bệnh ngồi hoặc nằm ở tư thế dễ thở nhất, nới quần áo, không cho ăn uống gì thêm, và ghi lại giờ bắt đầu triệu chứng để báo cho nhân viên cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp
Mạch 110 lúc ngồi yên có nguy hiểm không?
Chưa chắc. Đo lại sau mười phút nghỉ và đo nhiệt độ. Nếu vẫn trên 100 mà không do sốt, cà phê hay lo âu, hoặc kèm khó thở, choáng, hãy đi khám.
Sốt thì mạch nhanh thêm bao nhiêu?
Sách giáo khoa hay nêu quy ước thô là mỗi độ tăng thêm thì mạch nhanh thêm khoảng chục nhịp, chỉ để tham khảo. Mạch nhanh hơn nhiều so với mức sốt cần được khám.
Lo lắng có thể làm mạch nhanh tới mức nào?
Lo âu và hoảng hốt có thể đẩy mạch lên trên 100, thường giảm dần khi bình tĩnh lại. Nếu mạch vẫn nhanh sau khi đã dịu, hoặc lặp lại thường xuyên, nên đi khám.
Mạch nhanh buổi sáng sau khi uống rượu tối qua có sao không?
Rượu bia gây mất nước và kích thích làm mạch nhanh sáng hôm sau, thường hết khi uống đủ nước và nghỉ ngơi. Nếu mạch không đều hoặc kèm đau ngực thì cần khám.
Có nên tự uống thuốc để làm chậm nhịp tim không?
Không. Thuốc làm chậm nhịp tim phải do bác sĩ kê sau khi tìm ra nguyên nhân. Tự dùng có thể gây tụt huyết áp, nhịp chậm quá mức hoặc che lấp bệnh.
Mạch nhanh kèm tiêu chảy cần làm gì?
Đó có thể là dấu hiệu mất nước. Uống bù nước theo hướng dẫn của nhân viên y tế, theo dõi lượng nước tiểu; nếu choáng khi đứng, tiểu rất ít hoặc lừ đừ thì đi khám ngay.