Ở người nằm lâu một chỗ, nhịp thở nhanh lên, mạch nhanh dần và nhiệt độ hơi cao hơn mức thường ngày là những dấu hiệu sớm nhất của biến chứng như viêm phổi, huyết khối hay nhiễm trùng. Đo các chỉ số này mỗi ngày, gắn vào giờ chăm sóc, giúp phát hiện sớm hơn vài ngày.
Người nằm lâu ít khi tự kêu được: có người không nói được, có người sa sút trí tuệ, có người quen chịu đựng. Người chăm vì thế phải nghe bằng con số và bằng mắt. Bài này gắn việc đo vào nhịp chăm sóc hằng ngày, chỉ ra tổ hợp nào gợi ý biến chứng nào, và khi nào cần gọi trợ giúp.
Vì sao nằm lâu sinh biến chứng
Khi nằm yên một chỗ nhiều ngày, phổi không nở hết, đờm đọng ở đáy phổi; máu ở chân chảy chậm, dễ đông lại trong tĩnh mạch; bàng quang không được làm rỗng hoàn toàn, nhất là khi có ống thông tiểu; da ở chỗ tì đè bị thiếu máu nuôi và loét. Người nằm lâu cũng hay ăn uống kém, dễ thiếu nước, dễ sặc.
Mỗi biến chứng này đều để lại dấu vết trên sinh hiệu trước khi lộ ra rõ. Viêm phổi làm thở nhanh. Cục máu đông lên phổi làm thở nhanh và mạch nhanh đột ngột. Nhiễm trùng ở bất cứ đâu làm nhiệt độ, mạch thay đổi, ở người già có khi chỉ thay đổi tri giác. Đo đều chính là cách nghe những tín hiệu đó.
Gắn việc đo vào nhịp chăm sóc
Người chăm đã có sẵn nhiều việc theo giờ: cho ăn, lật trở, vệ sinh. Đo sinh hiệu ghép vào đúng những lúc đó thì không bị quên và không thêm gánh nặng.
| Lúc chăm sóc | Đo và quan sát gì | Lưu ý |
|---|---|---|
| Buổi sáng trước bữa ăn đầu tiên | Nhiệt độ, mạch, nhịp thở, huyết áp, SpO2 nếu có | Lần đo chính trong ngày, ghi đủ |
| Mỗi lần lật trở | Da vùng cùng cụt, gót, hông, vai; nhịp thở | Vùng đỏ không mất sau khi bỏ tì đè cần để ý |
| Khi cho ăn | Ho, sặc, giọng ướt sau khi nuốt, thở nhanh sau bữa | Sặc lặp lại là nguy cơ viêm phổi |
| Khi vệ sinh, thay tã | Lượng và màu nước tiểu, mùi, bắp chân hai bên | So kích thước hai bắp chân |
| Buổi chiều tối | Nhiệt độ, mạch, nhịp thở | Sốt nhiễm trùng hay lộ vào chiều |
| Lần đầu cho ngồi dậy sau nhiều ngày nằm | Huyết áp và mạch khi nằm và khi ngồi | Ngồi dậy từ từ, có người đỡ |
Lần đo buổi sáng đầy đủ, các lần sau chỉ cần nhanh. Điều quan trọng là có cùng một người ghi vào cùng một cuốn sổ để thấy xu hướng.
Tổ hợp nào gợi ý biến chứng nào
Mỗi biến chứng có một kiểu dấu vết hơi khác nhau. Không cần nhớ hết để chẩn đoán, chỉ cần nhận ra có gì đó đang đổi và báo đúng lúc.
Viêm phổi
Nhịp thở tăng dần qua vài ngày, kèm nhiệt độ hơi cao, mạch nhanh, đờm nhiều hơn hoặc đổi màu, SpO2 thấp hơn mức thường ngày. Người hay sặc khi ăn, người không ho khạc được là nhóm dễ bị nhất. Đây là lý do cần báo bác sĩ trong ngày, không chờ sốt cao.
Cục máu đông ở chân và lên phổi
Một bên bắp chân to hơn bên kia, nóng, đỏ, đau khi chạm là dấu hiệu huyết khối tĩnh mạch sâu, cần đi khám ngay. Nếu đột ngột thở nhanh, khó thở, mạch nhanh, đau ngực, có khi ho ra máu hoặc ngất, có thể cục máu đông đã lên phổi; đây là cấp cứu, gọi 115.
Nhiễm trùng đường tiểu
Nước tiểu đục, mùi khác, kèm sốt, mạch nhanh hoặc lẫn mới xuất hiện. Người mang ống thông tiểu dễ bị hơn. Lưu ý nước tiểu đục hay có mùi đơn thuần không đủ để kết luận; báo bác sĩ để được đánh giá.
Loét tì đè nhiễm trùng
Vết loét sưng đỏ lan rộng, chảy dịch đục, có mùi hôi, kèm sốt hoặc mạch nhanh. Nhiễm trùng từ vết loét có thể lan sâu, cần được nhân viên y tế xử lý.
Thiếu nước
Tiểu ít, nước tiểu sẫm, mạch nhanh, môi lưỡi khô, lẫn hơn. Người nằm lâu không tự lấy nước uống được nên rất dễ thiếu nước, nhất là ngày nóng.
Đếm nhịp thở cho người nằm lâu cho đúng
Nhịp thở là chỉ số quan trọng nhất ở người nằm lâu, cũng là chỉ số hay bị đếm sai nhất. Làm như sau:
- Chọn lúc người bệnh nằm yên, không vừa được lật trở, không vừa ăn, không đang ho.
- Kéo nhẹ chăn xuống để thấy ngực và bụng.
- Nhìn đồng hồ có kim giây hoặc bấm giờ một phút.
- Đếm mỗi lần ngực hoặc bụng nhô lên là một nhịp, đếm đủ một phút.
- Quan sát thêm: thở có đều không, có phải dùng cơ cổ hay cánh mũi phập phồng không, có tiếng khò khè, tiếng đờm không.
- Ghi con số và những gì quan sát được vào sổ.
Với người đang thở qua ống mở khí quản hay có thiết bị hỗ trợ thở, làm theo hướng dẫn riêng của nhân viên y tế đã bàn giao, vì cách đánh giá khác.
Lần đầu ngồi dậy sau nhiều ngày nằm
Vì sao dễ choáng. Sau nhiều ngày nằm, cơ thể quên cách giữ huyết áp khi đổi tư thế. Ngồi dậy đột ngột, máu dồn xuống chân, não thiếu máu thoáng qua, người bệnh choáng, có khi ngất.
Làm từ từ. Nâng đầu giường dần, để ngồi tựa vài phút, rồi mới cho ngồi thòng chân. Mỗi nấc dừng lại hỏi có choáng không.
Đo để biết giới hạn. Đo huyết áp và mạch khi nằm, rồi khi đã ngồi vài phút. Huyết áp tụt rõ, mạch tăng nhiều kèm choáng thì cho nằm lại và tập lại chậm hơn vào hôm sau; báo cho người phụ trách phục hồi chức năng nếu có.
Sau mổ cũng vậy. Người vừa mổ xong về nhà gặp đúng vấn đề này trong những ngày đầu; lịch đo phù hợp có ở bài theo dõi sinh hiệu tuần đầu sau mổ.
Những việc người chăm hay làm sai
Phần lớn không do thiếu thương mà do không ai chỉ:
- Chỉ đo nhiệt độ, không đếm nhịp thở, nên bỏ lỡ dấu hiệu sớm của viêm phổi.
- Cho ăn khi người bệnh nằm ngửa phẳng: dễ sặc. Nâng đầu cao, cho ăn chậm, giữ tư thế ngồi một lúc sau ăn.
- Xoa bóp mạnh bắp chân đang sưng đau để “cho tan”: có thể làm cục máu đông bong ra. Bắp chân sưng đau một bên là lý do đi khám.
- Bóp, xoa vùng da đỏ ở xương cùng: làm tổn thương thêm mô bên dưới. Việc cần làm là bỏ tì đè khỏi vùng đó.
- Đợi sốt mới gọi: người nằm lâu, nhất là người già, nhiễm trùng có khi không sốt, như mô tả ở bài người già nhiễm trùng mà không sốt.
Khi nào gọi bác sĩ, khi nào gọi 115
Gọi bác sĩ hoặc nhân viên y tế đang theo dõi trong ngày khi: nhịp thở nhanh hơn rõ so với mức thường ngày, nhiệt độ cao hơn mốc, mạch nhanh dần qua các lần đo, tiểu ít đi, sặc nhiều hơn, vùng da đỏ lan rộng, một bên bắp chân sưng.
Gọi 115 khi: khó thở đột ngột, đau ngực, môi tím, ho ra máu, ngất, lơ mơ khó đánh thức, co giật, huyết áp rất thấp kèm da lạnh. Trong lúc chờ, nâng đầu giường nếu người bệnh khó thở, nghiêng người sang một bên nếu đang nôn hay lơ mơ.
Câu nói mẫu: “Ông nằm liệt giường từ sau tai biến ba tháng nay. Mọi khi thở mười tám, sáng nay hai mươi tám, mạch từ tám mươi lên một trăm hai mươi, kêu đau ngực, bắp chân trái sưng to hơn bên phải từ hôm qua.” Với những dữ kiện như vậy, người nhận cuộc gọi có thể ưu tiên đúng mức.
Câu hỏi thường gặp
Người nằm liệt giường nên đo sinh hiệu mấy lần một ngày?
Thường đo đủ một lần buổi sáng và đo nhanh nhiệt độ, mạch, nhịp thở buổi chiều tối, cộng thêm khi thấy khác thường. Nếu nhân viên y tế dặn lịch riêng thì làm theo.
Dấu hiệu viêm phổi ở người nằm lâu là gì?
Nhịp thở tăng dần, đờm nhiều hơn hoặc đổi màu, nhiệt độ hơi cao, mạch nhanh, SpO2 thấp hơn mức thường ngày. Người già có thể không sốt mà chỉ lẫn hơn, bỏ ăn.
Bắp chân người nằm lâu sưng một bên có nguy hiểm không?
Có thể là cục máu đông trong tĩnh mạch sâu, cần đi khám ngay. Không xoa bóp chân đó. Nếu kèm khó thở, đau ngực đột ngột thì gọi 115.
Vì sao người nằm lâu ngồi dậy bị choáng?
Sau nhiều ngày nằm, cơ thể kém giữ huyết áp khi đổi tư thế, máu dồn xuống chân khiến não thiếu máu thoáng qua. Cho ngồi dậy từ từ theo từng nấc và có người đỡ.
Đếm nhịp thở cho người nằm lâu thế nào cho đúng?
Chọn lúc nằm yên, không vừa lật trở hay ăn. Nhìn ngực hoặc bụng nhô lên, đếm đủ một phút, ghi kèm nhận xét thở có đều, có khò khè hay phải gắng sức không.
Nước tiểu đục ở người nằm lâu có phải nhiễm trùng không?
Chưa chắc. Nước tiểu đục hoặc có mùi đơn thuần không đủ để kết luận. Nếu kèm sốt, mạch nhanh, lẫn mới hoặc đau thì báo bác sĩ để được đánh giá.