Khi người thân vừa ngã, chưa vội đỡ dậy: kiểm tra xem họ có tỉnh, thở bình thường, đau ở đâu, rồi đo mạch và huyết áp. Sau đó theo dõi tỉnh táo, mạch, huyết áp trong khoảng một đến hai ngày, kỹ hơn nếu đập đầu, là người cao tuổi hoặc đang dùng thuốc chống đông.
Sinh hiệu sau ngã có hai việc. Thứ nhất, nó gợi ý vì sao người đó ngã: choáng do tụt huyết áp, tim đập bất thường, hay đang ốm mà chưa ai biết. Thứ hai, nó giúp phát hiện tổn thương bên trong, như chảy máu trong sọ hay trong bụng, vốn có thể chưa lộ ra ngay.
Mười phút đầu tiên sau cú ngã
Thứ tự này áp dụng cho người ngã tại nhà, còn tỉnh. Nếu người ngã không tỉnh, không thở hoặc thở bất thường, gọi 115 ngay và làm theo hướng dẫn của tổng đài.
- Gọi tên, hỏi người ngã có nghe rõ không, có biết mình đang ở đâu không. Ghi nhận câu trả lời có mạch lạc như mọi khi không.
- Hỏi đau ở đâu trước khi chạm: đầu, cổ, lưng, hông, cổ tay là những chỗ hay tổn thương.
- Không đỡ dậy nếu người ngã đau cổ, đau lưng nhiều, hoặc không cử động được một chân; để nằm yên, giữ ấm và gọi cấp cứu.
- Nếu không có những dấu hiệu trên, bắt mạch cổ tay một phút khi họ vẫn ngồi hoặc nằm trên sàn.
- Đo huyết áp nếu có máy, ở tư thế đang nằm hoặc ngồi.
- Đỡ dậy từ từ theo từng nấc: nằm nghiêng, ngồi, rồi đứng với điểm tựa. Dừng lại nếu choáng.
- Khi đã ngồi vững trên ghế, đo lại mạch và huyết áp, ghi giờ ngã và mọi con số.
Bước một và bước bảy là những bước người nhà hay bỏ. Một câu trả lời chậm, lạc ý ngay sau ngã là mốc để so sánh trong những giờ sau. Còn cặp số đo lúc nằm và lúc ngồi giúp bác sĩ nghĩ tới nguyên nhân tụt huyết áp tư thế.
Sinh hiệu gợi ý vì sao người đó ngã
Bác sĩ luôn hỏi nguyên nhân ngã, vì không tìm ra nguyên nhân thì người đó sẽ ngã lại. Những con số đo ngay sau ngã là manh mối tốt nhất.
Huyết áp tụt khi đứng dậy
Người choáng, tối sầm mắt khi vừa đứng lên rồi khuỵu xuống là kiểu ngã hay gặp ở người cao tuổi, người đang mất nước, người mới đổi thuốc hạ áp. Nếu huyết áp lúc ngồi hoặc đứng thấp hơn hẳn lúc nằm, đó là thông tin quan trọng cần báo. Mối liên hệ với thuốc mới được bàn ở bài sinh hiệu khi bắt đầu dùng thuốc mới.
Mạch rất chậm, rất nhanh hoặc không đều
Ngã đột ngột không báo trước, không kịp chống tay, đôi khi là do tim đập quá chậm hoặc rối loạn nhịp làm não thiếu máu trong vài giây. Bắt mạch thấy chậm bất thường, nhanh dồn dập hay loạn nhịp ngay sau ngã là lý do đi khám, kể cả khi người ngã nói đã khoẻ lại.
Sốt hoặc thở nhanh
Ở người già, té ngã có khi là biểu hiện đầu tiên của một bệnh cấp như nhiễm trùng. Nếu sau ngã thấy người thân sốt, thở nhanh, mạch nhanh, lẫn hơn mọi ngày, hãy đọc thêm bài người già nhiễm trùng mà không sốt.
Đường máu thấp
Người đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết có thể ngã do đường máu xuống thấp: vã mồ hôi, run tay, lú lẫn. Nếu nhà có máy thử đường máu và người bệnh đã được hướng dẫn cách xử trí, làm theo hướng dẫn đó; nếu không, đi khám.
Sinh hiệu nào báo tổn thương bên trong
Một số tổn thương sau ngã không lộ ngay mà chậm vài giờ, thậm chí vài ngày. Bảng dưới đây là các biểu hiện tài liệu cấp cứu thường dặn người nhà theo dõi; không thay đánh giá của bác sĩ.
| Quan sát | Có thể đang xảy ra | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Đau đầu tăng dần, nôn nhiều lần, buồn ngủ bất thường sau đập đầu | Chảy máu trong sọ | Gọi 115 |
| Lơ mơ, nói lẫn, yếu hoặc tê một bên người, nói khó | Tổn thương não | Gọi 115 |
| Hai đồng tử to nhỏ khác nhau mới xuất hiện | Áp lực trong sọ tăng | Gọi 115 |
| Mạch nhanh dần, huyết áp giảm, da tái lạnh, đau bụng hoặc đau sườn | Chảy máu trong bụng hoặc ngực | Gọi 115 |
| Đau hông, không đứng được, một chân ngắn và xoay ra ngoài | Gãy cổ xương đùi | Giữ yên, gọi cấp cứu |
| Thở đau, thở nông và nhanh sau ngã đập ngực | Gãy xương sườn, tổn thương phổi | Đi khám ngay |
Có một dấu hiệu muộn mà sinh viên điều dưỡng được dạy kỹ: khi áp lực trong sọ tăng cao, mạch có thể chậm lại trong khi huyết áp lại tăng và nhịp thở bất thường. Người nhà không cần nhớ tổ hợp này; chỉ cần biết rằng sau đập đầu, một người đang lơ mơ dần thì không đợi đo thêm gì nữa.
Theo dõi trong một đến hai ngày
Không phải ai ngã cũng cần vào viện, nhưng ai ngã cũng cần được để ý thêm.
Ai cần theo dõi kỹ
Người cao tuổi, người dùng thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu, người nghiện rượu, người đã có bệnh lý não, và bất kỳ ai đập đầu đều cần được theo dõi kỹ. Với người đang dùng thuốc chống đông, nhiều hướng dẫn khuyên đi khám sau khi đập đầu dù người ngã trông vẫn ổn, vì chảy máu trong sọ ở nhóm này có thể xuất hiện chậm.
Theo dõi những gì
Mỗi vài giờ trong ngày đầu, hỏi người ngã vài câu đơn giản: tên, đang ở đâu, hôm nay thứ mấy. Quan sát họ có nói rõ, đi đứng vững, cầm nắm bằng hai tay đều nhau không. Đo mạch, huyết áp sáng và chiều, đo thêm khi thấy khác thường.
Ban đêm
Người ngã đã được bác sĩ khám và cho về có thể ngủ bình thường. Nếu được dặn đánh thức kiểm tra, làm theo đúng số lần được dặn. Đánh thức để xem người đó có tỉnh dậy dễ dàng, nhận ra người nhà không, chứ không cần đo đủ mọi chỉ số mỗi lần.
Mấy ngày sau
Ở người già, chảy máu dưới màng cứng có thể diễn tiến chậm, biểu hiện bằng đau đầu, lẫn dần, đi đứng kém dần sau nhiều ngày. Nếu thấy người thân thay đổi như vậy trong những tuần sau cú ngã, nhắc với bác sĩ rằng họ từng ngã.
Những việc không nên làm
Kéo dậy ngay. Đỡ dậy quá nhanh có thể làm nặng tổn thương cột sống hoặc gây choáng lần hai nếu nguyên nhân là tụt huyết áp.
Cho uống thuốc giảm đau mạnh rồi đi ngủ. Thuốc có thể che đau đầu và làm khó nhận ra lơ mơ. Với người đập đầu, hỏi ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng thuốc.
Xoa dầu nóng và bóp mạnh chỗ sưng. Không giúp gì cho tổn thương bên trong và có thể làm sưng thêm. Chườm lạnh qua khăn trong ngày đầu nhẹ nhàng hơn.
Bỏ qua vì “chỉ là trượt chân”. Ngã một lần là yếu tố dự báo ngã lần sau. Kể cả khi không bị thương, nên kể với bác sĩ trong lần khám gần nhất để được đánh giá nguyên nhân.
Kể lại cú ngã cho bác sĩ thế nào
Bác sĩ cần biết: ngã lúc nào, đang làm gì (vừa đứng dậy, đang đi, đang đi vệ sinh ban đêm), có báo trước bằng choáng, hồi hộp, tối mắt không, có mất ý thức không và bao lâu, đập vào đâu. Kèm theo đó là các con số đo ngay sau ngã và trong những giờ sau.
Câu nói mẫu: “Ông ngã lúc năm giờ sáng khi vừa đứng dậy đi vệ sinh, kêu tối sầm mắt trước khi ngã, đập trán vào cạnh tủ, không ngất. Đo lúc nằm huyết áp một trăm ba mươi, ngồi dậy còn chín mươi lăm, mạch tăng từ bảy mươi lên chín mươi. Ông đang dùng thuốc chống đông.” Câu này gần như đã chỉ đường cho bác sĩ.
Mang theo danh sách thuốc đang dùng, đặc biệt là thuốc mới đổi trong vài tuần gần đây. Thuốc hạ áp, thuốc an thần, thuốc lợi tiểu là những nhóm hay liên quan đến té ngã.
Câu hỏi thường gặp
Người già bị ngã có cần đi viện không?
Không phải mọi cú ngã đều cần vào viện. Cần đi khám ngay nếu đập đầu ở người dùng thuốc chống đông, đau hông không đứng được, lơ mơ, nôn, hoặc ngã do ngất, choáng chưa rõ nguyên nhân.
Sau khi đập đầu nên theo dõi bao lâu?
Thường theo dõi sát trong một đến hai ngày đầu: tỉnh táo, nói năng, đi đứng, đau đầu, nôn. Ở người cao tuổi, cần để ý thêm những thay đổi chậm trong vài tuần sau.
Ngã xong huyết áp thấp có nguy hiểm không?
Huyết áp thấp sau ngã có thể là nguyên nhân gây ngã, như tụt huyết áp khi đứng, hoặc là dấu hiệu mất máu bên trong. Kèm mạch nhanh, da tái lạnh thì cần gọi 115.
Có nên đỡ người già dậy ngay sau khi ngã?
Không nên vội. Hỏi tỉnh táo, hỏi chỗ đau trước. Đau cổ, đau lưng, đau hông không cử động được thì để nằm yên và gọi cấp cứu; nếu không, đỡ dậy từ từ theo từng nấc.
Người đang uống thuốc chống đông bị ngã đập đầu phải làm gì?
Nên đi khám ngay cả khi trông vẫn ổn, vì chảy máu trong sọ ở người dùng thuốc chống đông có thể xuất hiện chậm. Không tự ngưng thuốc khi chưa hỏi bác sĩ.
Có cần đánh thức người bị ngã suốt đêm không?
Người đã được khám và cho về thường ngủ bình thường được. Nếu bác sĩ dặn đánh thức kiểm tra, làm theo đúng số lần dặn, chủ yếu để xem họ tỉnh dậy dễ và nhận ra người nhà.