Huyết áp buổi sáng cao hơn buổi tối là chuyện thường gặp, vì huyết áp có nhịp ngày đêm: thấp nhất khi ngủ, tăng dần trong vài giờ sau khi thức dậy. Chênh lệch nhỏ là sinh lý; số sáng thường xuyên cao rõ, hoặc vượt mốc, thì nên mang sổ đo đi khám.
Bài này giải thích vì sao buổi sáng lại cao hơn, đo buổi sáng vào thời điểm nào để con số dùng được, những thói quen buổi sáng làm số đo cao giả, và tình huống nào thì chênh lệch sáng tối là điều bác sĩ cần biết.
Huyết áp có nhịp riêng trong ngày
Ở đa số người, huyết áp giảm khi ngủ say, thường giảm rõ so với ban ngày. Gần sáng, cơ thể chuẩn bị thức dậy: các nội tiết tố làm tỉnh táo tăng lên, hệ thần kinh giao cảm hoạt động mạnh hơn, mạch máu co lại, tim đập nhanh hơn. Huyết áp theo đó tăng lên, đạt mức cao trong khoảng vài giờ đầu sau khi thức dậy, rồi dao động theo hoạt động trong ngày và giảm dần về tối.
Vì vậy cùng một người, đo lúc bảy giờ sáng và lúc chín giờ tối sẽ ra hai con số khác nhau mà không có gì bất thường. So số sáng hôm nay với số tối hôm qua là so hai thứ khác nhau. Điều nên so là sáng nay với các buổi sáng trước, tối nay với các buổi tối trước.
Nhịp này không giống nhau ở mọi người. Có người ban đêm huyết áp giảm ít, thậm chí không giảm; có người buổi sáng tăng vọt hơn hẳn mức thường gặp. Những kiểu nhịp này chỉ thấy rõ khi đeo máy đo huyết áp 24 giờ, đo ở nhà chỉ gợi ý được phần nào.
Đo buổi sáng đúng thời điểm
Số đo buổi sáng có giá trị nhất khi được đo theo cùng một trình tự mỗi ngày. Trình tự hay được hướng dẫn là:
- Thức dậy, ra khỏi giường, đi vệ sinh. Không đo khi còn nằm hay vừa ngồi dậy trên giường.
- Không tập thể dục, không đi bộ buổi sáng trước khi đo.
- Chưa uống cà phê, trà, chưa hút thuốc, chưa ăn sáng.
- Nếu đang dùng thuốc huyết áp: đo trước khi uống thuốc, trừ khi bác sĩ dặn khác.
- Ngồi ghế tựa, tay kê ngang tim, nghỉ năm phút trong im lặng.
- Đo hai lần cách nhau một đến hai phút, ghi cả hai, ghi giờ.
- Cố gắng đo vào cùng một khung giờ mỗi ngày, chênh nhau không quá nhiều.
Khung thời gian thường được khuyên là trong vòng khoảng một giờ sau khi thức dậy. Các bước ngồi, quấn băng và kê tay được trình bày đầy đủ ở bài quy trình đo huyết áp tại nhà.
Thói quen buổi sáng làm số đo cao giả
Buổi sáng là lúc nhiều việc dồn vào nhau. Mỗi thói quen dưới đây có thể đẩy số đo lên, và người đo thường không nhận ra:
| Thói quen | Vì sao làm số đo lệch | Nên làm |
|---|---|---|
| Đo ngay khi vừa mở mắt | Cơ thể chưa ổn định, đang chuyển từ nằm sang ngồi | Dậy, đi vệ sinh, ngồi nghỉ rồi mới đo |
| Nhịn tiểu để đo cho xong | Bàng quang căng đẩy huyết áp lên | Đi tiểu trước |
| Uống cà phê rồi mới đo | Cà phê làm huyết áp tăng tạm thời | Đo trước, uống sau |
| Hút điếu thuốc đầu ngày | Thuốc lá làm co mạch ngay | Đo trước khi hút |
| Đi bộ thể dục về rồi đo | Sau vận động huyết áp chưa về mức nghỉ | Đo trước khi đi, hoặc nghỉ đủ lâu |
| Vừa đo vừa xem tin tức, nhắn tin | Căng thẳng và nói chuyện làm tăng số đo | Im lặng, không cầm điện thoại |
| Phòng lạnh, mặc phong phanh | Lạnh làm co mạch | Mặc ấm, ngồi chỗ kín gió |
Mùa lạnh, nhiều người cao tuổi thấy số buổi sáng cao hơn mùa nóng. Một phần do lạnh thật sự làm huyết áp tăng, một phần do ngồi đo ở phòng chưa đủ ấm. Ghi chú nhiệt độ phòng giúp bác sĩ hiểu con số.
Chênh lệch sáng tối thế nào thì đáng mang đi khám
Không có một con số chênh lệch “chuẩn” để người đo tự kết luận. Có ba tình huống nên ghi lại và báo bác sĩ:
Số sáng thường xuyên vượt mốc
Nếu trung bình các buổi sáng trong một tuần từ khoảng 135/85 mmHg trở lên, đo đúng quy trình, đó là thông tin bác sĩ cần, dù buổi tối bình thường. Đừng lấy trung bình sáng tối để “pha loãng” số buổi sáng.
Số sáng cao hơn hẳn số tối và khác với trước
Một người trước giờ sáng tối gần như nhau, nay buổi sáng cao vọt lên rõ rệt, nên ghi chép kỹ trong một hai tuần và báo bác sĩ. Thay đổi so với chính mình quan trọng hơn con số tuyệt đối.
Người đang điều trị thấy sáng cao, tối thấp
Kiểu này có thể liên quan tới giờ uống thuốc và thời gian tác dụng của thuốc. Đó là việc của bác sĩ điều chỉnh; người bệnh không tự dời giờ uống hay đổi thuốc. Việc của người bệnh là mang số đo sáng, tối riêng rẽ, có ghi giờ uống thuốc.
Giấc ngủ và huyết áp buổi sáng
Ngáy to, ngưng thở khi ngủ. Người nhà nghe thấy ngáy to, có lúc im bặt rồi thở hắt mạnh, kèm buổi sáng dậy đau đầu, ngủ gà ban ngày. Ngưng thở khi ngủ là nguyên nhân quen thuộc làm huyết áp ban đêm và buổi sáng cao. Nên kể với bác sĩ, không chỉ báo con số.
Mất ngủ, ngủ ít. Một đêm thức trắng có thể làm số đo sáng hôm sau cao hơn. Ghi chú “mất ngủ” cạnh con số đó.
Dậy đi tiểu nhiều lần trong đêm. Ngủ chập chờn làm nhịp giảm huyết áp ban đêm kém đi. Đây cũng là chi tiết bác sĩ muốn biết.
Làm ca đêm. Với người làm ca, “buổi sáng” là lúc thức dậy sau giấc ngủ chính, không phải bảy giờ sáng theo đồng hồ. Đo theo giờ thức của mình và ghi rõ lịch ca.
Buổi tối đo thế nào để so được với buổi sáng
Buổi tối nên đo trước khi đi ngủ, cách bữa tối ít nhất một giờ, không ngay sau khi tắm nước nóng, không sau khi vừa uống rượu bia. Ngồi nghỉ năm phút, đo hai lần như buổi sáng. Giữ cùng một tay, cùng một tư thế.
Tránh đo buổi tối khi đang nằm trên giường hay đang xem chương trình truyền hình gây xúc động. Nhiều người thấy số tối thấp và yên tâm, nhưng thực ra họ đo lúc đang nằm dựa nghiêng, tay đặt cao hơn tim. Khi số đo hai buổi chênh lệch khó hiểu, đọc thêm bài huyết áp mỗi lần đo một khác để rà lại cách đo.
Kể với bác sĩ về chênh lệch sáng tối thế nào
Bác sĩ cần biết ba thứ: số buổi sáng, số buổi tối, và những gì xảy ra quanh hai thời điểm đó. Thay vì nói chung chung “sáng hay cao lắm”, hãy nói có số và có hoàn cảnh. Một câu mẫu: “Một tuần qua cháu đo sáng lúc khoảng sáu giờ rưỡi, trước khi ăn và trước khi uống thuốc, trung bình khoảng 142 trên 88; buổi tối đo lúc chín giờ, trung bình khoảng 126 trên 78. Có hai đêm mất ngủ thì sáng hôm sau cao hơn.”
Câu nói như vậy chỉ mất nửa phút nhưng cho bác sĩ đủ dữ kiện để quyết định có cần đo 24 giờ, có cần xem lại giờ uống thuốc hay chỉ cần theo dõi tiếp. Nếu không nhớ, cứ đưa sổ, đánh dấu sẵn cột buổi sáng và cột buổi tối bằng hai màu bút khác nhau.
Khi nào đi khám, khi nào gọi 115
Đi khám khi trung bình buổi sáng thường xuyên từ khoảng 135/85 mmHg trở lên, khi buổi sáng hay kèm đau đầu, choáng, hồi hộp, khi có ngáy to và ngưng thở lúc ngủ, hoặc khi kiểu số đo thay đổi so với trước.
Gọi cấp cứu 115 khi buổi sáng thức dậy có yếu hoặc tê một bên người, méo miệng, nói khó, nhìn mờ đột ngột, đau ngực, khó thở, lú lẫn, dù huyết áp đo được là bao nhiêu. Những dấu hiệu này cần xử trí khẩn cấp, không ngồi chờ đo lại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao huyết áp buổi sáng cao hơn buổi tối?
Gần lúc thức dậy, cơ thể tiết nhiều nội tiết tố làm tỉnh táo, mạch máu co lại và tim đập nhanh hơn, nên huyết áp tăng lên trong vài giờ đầu. Chênh lệch nhỏ giữa sáng và tối là sinh lý.
Đo huyết áp buổi sáng lúc mấy giờ là tốt nhất?
Không cần một giờ cố định theo đồng hồ, mà trong khoảng một giờ sau khi thức dậy, sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn sáng, uống cà phê và trước khi uống thuốc huyết áp nếu đang dùng.
Có nên đo huyết áp ngay khi vừa mở mắt?
Không nên. Khi còn nằm hay vừa ngồi dậy, cơ thể chưa ổn định. Hãy ra khỏi giường, đi vệ sinh, ngồi ghế tựa nghỉ năm phút rồi mới đo.
Ngáy to có làm tăng huyết áp buổi sáng không?
Ngáy to kèm những lúc ngưng thở khi ngủ là nguyên nhân quen thuộc làm huyết áp ban đêm và buổi sáng cao. Nếu người nhà nhận thấy dấu hiệu này, nên kể với bác sĩ khi đi khám.
Huyết áp sáng cao tối thấp có phải đổi giờ uống thuốc?
Không tự đổi giờ uống thuốc. Ghi riêng số đo sáng, tối và giờ uống thuốc trong một hai tuần rồi mang tới bác sĩ để bác sĩ quyết định có điều chỉnh hay không.
Mùa lạnh huyết áp buổi sáng cao hơn có sao không?
Lạnh làm mạch máu co lại nên số đo mùa lạnh hay cao hơn. Đo trong phòng đủ ấm, mặc ấm khi đo. Nếu trung bình buổi sáng vẫn thường xuyên vượt mốc, nên đi khám.